مقاله بررسی عوامل موثر در افت تحصیلی دانش آموزان دوره ابتدایی

 تعداد صفحه 42

فایل WORD

 

 

 

دانلود فایل WORD :      

 

 

فهرست مطالب

      موضوع                                                        صفحه   

       فصل اول.................................................................3

       مقدمه.....................................................................3

       بیان مساله................................................................7

       اهداف کلی  و جزیی......................................................8

       فرضیات....................................................................9

       فصل دوم..................................................................10

       ادبیات پیشینه.............................................................10

       تعریف افت تحصیلی......................................................12

       دلایل افت تحصیلی........................................................15

       عوامل موثر بر افت تحصیلی............................................18

       مبانی روانشناختی افت تحصیلی.........................................24

       راه های کاهش افت تحصیلی.............................................27 

       فصل سوم...................................................................31

       نظر سنجی..................................................................31

       امار و جامعه اماری........................................................33

       نتیجه گیری..................................................................36

       منابع..........................................................................37

 

 

بسم الله الرحمن الرحیم

 

 

مرکز اموزش عالی تربیت معلم شهید پاکنژاد

 

عنوان پروژه :بررسی عوامل موثر در افت تحصیلی دانش اموزان دوره ابتدایی

 

 

 

 

استاد راهنما :جناب اقای سید حسین رضوی

 

پژوهشگر :علیرضا رعیتی شوازی

 

 

پاییز 1390

فصل اول

تقدیر و تشکر

این فعالیت پژوهشی به کمک استاد محترم جناب اقای سید حسین رضوی انجام گرفته است؛در این جا وظیفه خود می دانم که از رفتار تشویق امیز ونظرات عالمانه اشان که در تمام مراحل موجب دلگرمی و ادامه کارم بود کمال تشکر و قدر دانی را دارم .در پایان از ایزد منان خواهان توفیق روز افزون و خوشبختی همگان بویژه استاد ارجمندم را مسئلت می نمایم

چکیده

با توجه به توسعه کمی مدارس در سال های اخیر و عدم توجه کافی به کیفیت و استانداردهای آموزشی، هم اکنون افت تحصیلی در مدارس به عنوان یک معضل اساسی مطرح است و پیش بینی می گردد در آینده نیز این معضل تشدید گردد. هر ساله بخشی از منابع و استعدادهای بالقوه انسانی و اقتصادی جامعه در مدارس با عناوین اخراج، ترک تحصیل و انصراف، مردودی در دروس و مشروطی ضایع می گردد و علاوه بر آن آثار و پیامدهای ناگواری نیز در حیات فردی، خانوادگی افراد بر جای می گذارد و نابسامانی های  اجتماعی فراوانی را نیز بوجود می آورد.

 

مقدمه

حق تعلیم و تربیت یکی از مهمترین حقوق اساسی هر انسانی است و فراهم آوردن امکانات آموزش و پرورش همگانی  برای شکوفایی ابعاد معنوی و مادی انسانها و تأمین حقوق همه انسانهای یک جامعه ضروری است . علاوه بر این با امکانات آموزش و پرورش عمومی و مطلوب می توان منابع انسانی جامعه را توسعه و تکامل بخشید، سلامت و بهداشت افراد جامعه را تأمین نموده، فرهنگ جامعه را غنی ساخت، ثبات سیاسی و همبستگی اجتماعی را فراهم آورد و نیروی انسانی مورد نیاز رشد اقتصادی را پرورش داد. اما نظام آموزشی نیز مانند هر نهاد دیگری  می تواند به علت کمبودها و کاستی ها و یا عوامل دیگری دچار سو‌ء کارکرد شود بطوریکه نتواند بخشی از اهداف خود را به درستی به انجام رساند و سرمایه و مواداولیه ای را که در اختیار آن قرار داده شده، تلف نماید و نتیجه مطلوب و مورد انتظار را به بار نیاورد. در این صورت است که می توانیم اصطلاح افت تحصیلی را به کار ببریم. هم اکنون افت تحصیلی در مدارس و مراکز آموزشی به صورت کمی و کیفی وجود دارد. صورت کیفی افت تحصیلی به یادگیری ناقص و ضعف علمی و بینشی دانش آموخته نظام آموزشی اشاره دارد که قادر نیست انتظارات جامعه و سازمان های اجتماعی را از خود به عنوان یک فرد تحصیل کرده برآورده سازد. صورت کمی افت تحصیلی به صورتهای اخراج، ترک تحصیلی و انصراف و مشروطی جلوه گر می شود که این امر آثار و پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی برای فرد و نظام آموزشی و جامعه دارد. این پژوهش با طرح این سوالات که چرا با وجود علاقه زیاد به تحصیل، بعضی از دانش اموزان پس از ورود به مدارس از تحصیل منصرف و یا اخراج می شوند؟چرا بعضی دیگر به نتایج مطلوب نمی رسند و مشروط می گردند؟ و با هدف بررسی خصوصیات اقتصادی- اجتماعی افراد دارای افت تحصیلی و همچنین زمینه های تحصیلی و آموزشی آنها، به منظور شناخت این مسأله و بررسی علل و عوامل مؤثر بر افت تحصیلی برای جلوگیری یا کاهش افت تحصیلی انجام شده است. همچنین  تحقیقات زیادی بر این نکته تاکید دارند که افت تحصیلی ارتباطی بسیار قوی و نزدیک با  ویژگیهای خانوادگی دانش آموز دارد. به عبارت کلی تر وضعیت اجتماعی - اقتصادی  خانواده رابطه معکوسی با افت تحصیلی دارد.

دانش آموزانی که در خانواده هایی  زندگی می کنند  که از سطوح پایین وضعیت اجتماعی - اقتصادی برخوردارند ، نسبت به دانش آموزانی که متعلق به خانواده هایی با وضعیت اجتماعی و اقتصادی با لا هستند،افت تحصیلی بیشتری را نشان می دهند ، حتی زمانی که عامل هوش نیز کنترل شده باشد. (سول و شان )

علاوه بر آن ، نوع موسسه تقریبا با کیفیت آن همبستگی دارد، عجیب نیست که کیفیت موسسه نیز بر حضور و باقی ماندن دانش آموزان در آموزشگاه تاثیر داشته باشد. در تحقیقی برای ایالت ویسکا نیسن دریافتند که موسسات با کیفیت بالاتر، نسبت به موسسات با کیفیت پایینتر، فارغ التحصیل بیشتری دارند . آنها با تمرکز بر اجرای ویژه کیفیت  مدرسه هادریافتند که موسساتی با درآمد سرانه بیشتر برای هر دانش آموز ، دارای دانش آموزان با پیشرفت بیشتری هستند.ازآنجا که عملکرد و افت تحصیلی مستقیما در ارتباطند ، می توان حدس زد که ویژگیها ی موسسه ای با میزان متفاوت از افت تحصیلی مربوطند. با وجود این مساله کیفیت موسسه پیچیده تر ازآن  است که از مقایسه های ساده بین موسسات با کیفیت متفاوت انتظار میرود. مقایسه های ساده گرایش به سرپوش گذاشتن بر این واقعیت دارند که تعاملی مهم بین کیفیت موسسه ، ترکیب دانش آموزان و عملکرد فردی و بنابراین پایداری در موسسه وجود دارد.

همچنین عدم توجه به نیازها و استعدادهای افراد و تفاوتهای فردی آنان، در این زمینه و عدم استفاده از روش های مطلوب تدریس و یادگیری، علاقه و انگیزه آنان را برای آموختن از بین می برد و این عدم علاقه بازتاب نا مطلوبی بر نتایج کار دارد و میزان افت تحصیلی را افزایش می دهد. این  بی علاقگی در میان تعداد زیادی از دانش آموزان مشاهده می شود که اثر نامساعدی بر پیشرفت تحصیلی آنان بر جای می گذارد. اما این نتیجه نامطلوب برای دانش آموزان محرومی که زمینه های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نامساعد به مدرسه می آیند، به مراتب زیادتراست. (امین فر، 14:1367)

امروزه در مدارس به جای استفاده از تمام استعدادها و هدایت تواناییهای بالقوه دانشجویان برای تحقیق و تفحص، جستجو، مشاهده، تجربه و آزمایش، تجزیه و تحلیل امور و قضاوت و داوری درباره پدیده ها و یا تعبیر و تفسیر آنها که می تواند تمام استعدادهای دانش اموزان را پرورش دهد، تنها به روش حفظی و بیان لفظی مطالب اکتفا می شود. در این زمینه پیاژه دانشمند معروف سوئیسی می گوید:

استفاده منحصر به فردی که آموزش و پرورش مرسوم قدیمی از نطق و زبان می نماید تا دانش آموز را تحت تأثیر قرار دهد، متضمن این معنی است که کودک مفاهیم ذهنی خود را عیناً مانند ما بزرگسالان می سازد و بدین ترتیب، مفاهیم ذهن معلم و شاگرد یک به یک متناضر است. همین واقعیت غم انگیز در آموزش و پرورش مرسوم قدیمی، یعنی افراد در استفاده از نطق و بیان و سیل مفاهیم کاذبی که به الفاظ بدین معنی واقعی قلاب شده است، به قدر کافی نشان دهنده دشواری روش فوق و مبین یکی از دلایل اصلی واکنش «مدارس فعال» در برابر (مدارس مرسوم قدیم ) که بر (آموزش فعل پذیر) تکیه دارند، است. درک این واکنش و اعتراض آسان است. زیرا مفاهیم خاص بزرگسالان که در زبان روشن فکرانه به صورت علائم اختصاری درآمده و از سوی اهل نطق و خطابه و بحث بکار می رود، در حکم ابرازهایی هستند در خدمت ذهن که اساساً برای تنظیم اطلاعات به دست آمده و در تسهیل مبادله و انتقال افکار میان افراد بزرگسالان سودمند است و حال آنکه در نزد کودک، هوش عملی بر هوش شناختی تفوق و جستجو بر دانش ساخته و پرداخته تقدم دارد. (پیاژه، 1360: 134)

عدم تغییر اساسی در روش های تدریس و یادگیری، مخصوصاً در کشورهای جهان سوم وابسته به کمبود امکانات آموزشی از قبیل: مواد آموزشی، وسایل آزمایشگاهی و  کارگاهی، کتابخانه ها و تأسیسات و تجهیزات دیگر نیز هست که به این مجموعه باید فقدان یا کمبود معلمان  و نیروهای انسانی شایسته و کارآمد را نیز افزود که یکی از عوامل اصلی افت تحصیلی است.

مسأله افت تحصیلی در آموزش و پرورش، یکی از مهمترین مسائل نظام آموزشی، در اغلب کشورهای جهان می باشد.

منابعی که ازاین راه تلف می شود خواه بصورت عمر انسان ها یا به صورت منابع مادی، هر ساله رقم قابل توجهی را تشکیل می دهد بطوریکه بهبود کارایی نظام های آموزشی تا اندازه زیادی، موکول به کاهش افت تحصیلی است.

افت تحصیلی در ایران، بویژه  در مناطق محروم نیز رقم قابل توجهی را تشکیل می دهد و هر سال این پدیده، به صورت مردودی و ترک تحصیل، مقدار و تعداد زیادی از منابع و استعدادهای بالقوه انسانی و مالی جامعه را تلف می کند و آثار ناگواری در زندگی فردی و اجتماعی افراد، برجای می گذارد، بدین لحاظ ضرورت دارد که، در برنامه ریزی آموزشی به این مسأله توجه مبذول گردد و راه های مقابله یا کاهش آن، مرود بررسی قرار گیرد.

 

بیان مساله

دانشجوی یکی از مراکز تربیت معلم هستم که پس از گذراندن دوره های مختلف تحصیلی و مشاهده روند دوران تحصیل سایرین از جمله اقوام و دوستان دریافته ام که بعضی از دانش اموزان پس از ورود به پایه های بالاتر در دوره ابتدایی  دچار افت تحصیلی چشمگیری می شوند با توجه به اینکه اکثر این شاگردان در پایه های قبلی رشد تحصیلی خوبی داشته اند وبا معدل خوبی قبول می شوند؛ ولی تعدادی از آن ها همین که وارد پایه بالاتر می شوند پس از مدتی دچار رکود شده و از نظر آموزشی و تربیتی افت قابل ملاحظه دارند .حال این مسئله مطرح است که آیا علت افت تحصیلی این دانش اموزان از محیط درونی مدرسه است یا اینکه عوامل دیگری مانند خانواده وعوامل روحی و روانی در این موضوع دخالت دارند.بنابراین بر ان شدم تا در این زمینه به بررسی پردازم تا پاره ای از علل و موانع ان را جستجو نمایم.

 

هدف کلی

بررسی علل افت تحصیلی دانش اموزان مقطع ابتدایی

اهداف جزیی

آ-بررسی نقش تراکم برنامه های درسی که باعث افت تحصیلی می گردد

ب-بررسی نقش عوامل درون مدرسه ای در افت تحصیلی دانش اموزان

ج-بررسی نقش عدم هماهنگی بین علایق دانش اموزان و محتوای بعضی از کتب در افت تحصیلی

د-بررسی نقش ارتباط بین معلم و دانش اموز در افت تحصیلی

و-بررسی نقش نارساییهای جسمانی در افت تحصیلی

ه-بررسی نقش اخلاق خانواده ها در افت تحصیلی

ت-بررسی نقش فقدان والدین در افت تحصیلی

ف-بررسی نقش متارکه و جدایی والدین در افت تحصیلی

ق-بررسی نقش بی سوادی والدین در افت تحصیلی فرزندان

ث-بررسی نقش اب و هوا در افت تحصیلی

ص-بررسی نقش اقتصادی در خانواده

ض-بررسی نقش فرهنگ حاکم بر جامعه در افت تحصیلی

ک-بررسی نقش ارتباط اولیا و مربیان در افت تحصیلی

گ-برسی نقش به کار گیری دانش اموزان در اوقات بیکاری

 

 فر ضیات تحقیق

1   - تراکم برنامه های درسی باعث افت تحصیلی می گردد

2 - کمبود دبیران کار ازموده باعث افت تحصیلی می شود

3 - عدم هماهنگی بین علایق دانش اموزان و محتوای بعضی از کتب باعث افت تحصیلی می شود

 4 -عدم ارتباط صمیمانه بین معلم ودانش اموز باعث افت تحصیلی می شود

5 -   نا رسا ییهای جسمانی از قبیل بعضی معلولیت ها بجز لال بودن در افت تحصیلی موثر است

6  -عدم اخلاق مناسب اسلامی در بعضی از خانواده ها در افت تحصیلی موثر است

 7 - فقدان یک یا هر دو والد در افت تصیلی فرزندان موثر است

8 - متارکه و جدایی والدین در افت تحصیلی موثر است

9 - بیسوادی والدین در افت تحصیلی فرزندان موثر است

10 - اقتصاد خانواده در افت تحصیلی فرزندان موثر است

11 - اب وهوا در افت تحصیلی موثر است

12 - فرهنگ حاکم بر جامعه محل تحصیل در افت تحصیلی موثر است

13 - عدم ارتباط اولیا و مربیان در افت تحصیلی فرزندان موثر است

14 - به کار گیری فرزندان در اوقات بیکاری پس از پایان کلاس در ایام هفته در افت تحصیلی موثر است

 

 

فصل دوم

ادبیات پیشینه

مقالات موجود درمرکز تربیت معلم شهید پاکنژاد یزد در باب موضوع

1-موضوع پروژه:بررسی علل افت تحصیلی دانش اموزان مقطع ابتدایی بخش عقدا از دیدگاه اموزگاران در سال تحصیلی  80-81  ,  پژوهشگر:احمد طالبیان عقدا  -استاد راهنما:جناب اقای محمد کاظم رحیمی نژاد

نتیجه ای که ایشان طی تحقیقات بدست اوردندعبارتند از:

الف-99درصد اعتقاد دارند که عدم همکاری والدین با اولیا مدرسه سبب افت تحصیلی می شود.

ب-92درصد معتقدند که بی سوادی و کم سوادی والدین در افت تحصیلی دانش اموزان تاثیر دارد.

ج-86درصد معتقدند که پایین بودن سطح درامد خانواده بر افت تحصیلی دانش اموزان تاثیر دارد.

د-84درصد معتقدند که کثرت فرزندان در خانواده بر افت تحصیلی دانش اموزان نقش دارد.

ه-97درصد معتقدند که عدم اشنایی والدین با روش های صحیح تربیتی منجر به افت تحصیلی می شود.

 

  2 -عنوان پژوهش:بررسی عوامل خانوادگی موثر بر افت تحصیلی دانش اموزان مقطع ابتدایی شهرستان میبد از دیدگاه معلمان        پژوهشگر:محمود بیکی ده ابادی –استاد راهنما:جناب اقای عباسعلی دانافر-سال تحصیلی80-81

نتیجه تحقیق:عوامل خانوادگی و شخصی از قبیل مقدار زیاد افراد خانواده,کار کردن دانش اموزان در منزلیا خارج از ان,سابقه مردودی یا ترک تحصیل دانش اموز,داشتن ناپدری یا نا مادری,وضعیت خواب دانش اموز,تغییر دادن مدرسه,چگونگی وضعیت منزل مسکونی,...را مهمترین علل افت دانش اموزان می دانند

  3 -موضوع پروژه:بررسی عوامل مهم و موثر در افت تحصیلی دانش اموزان پسر مقطع راهنمایی اموزش و پرورش ناحیه 2 یزد پژوهشگران:احمد بنی اسدی-یوسف حیدری—استاد راهنما:جناب اقای محمد تقی علومی یزدی

  4 -عنوان پروژه:بررسی علل افت تحصیلی دانش اموزان مقطع راهنمایی شهرستان میبد از دیدگاه معلمان سال تحصیلی 73 پژوهشگران:سیدعلیرضا تفرشی زاده-محمدعلی امامی میبدی—استادراهنما:جناب اقای دکتر غلامرضا بردبار

  5 -موضوع پروژه:بررسی علل افت تحصیلی دانش اموزان مقطع ابتدایی بخش عقدا از دیدگاه معلمان در سال 80-81 پژوهشگر:میرزا محمود رضا اقبال عقدایی—استاد راهنما:جناب اقای عباسعلی دانافر                                                                                                                                                      معنا و مفهوم افت تحصیلی از دیدگاه های متفاوت:

تعریف افت‌ تحصیلی

وقتی صحبت از افت‌ تحصیلی می‌شود‌، منظور تکرار پایه تحصیلی د‌ر یک د‌وره و ترک تحصیل پیش از پایان د‌وره است. به عبارت د‌یگر افت‌ تحصیلی شامل جنبه‌های مختلف شکست تحصیلی، چون غیبت مطلق از مد‌رسه، ترک تحصیل قبل از موعد‌ مقرر، تکرار پایه تحصیلی، نسبت میان سنوات تحصیلی د‌انش‌آموز و سال‌های مقرر آموزش و کیفیت نازل تحصیلات می‌شود‌.

منظور از افت‌ تحصیلی کاهش عملکرد‌ تحصیلی و د‌رسی د‌انش‌آموز از سطح رضایت‌بخش به سطح نامطلوب است. افت‌ تحصیلی یعنی د‌انش‌آموز د‌ر هنگام تحصیل بعد‌ از یک د‌وره موفقیت تحصیلی یا متوسط، به‌تد‌ریج ظرفیت یاد‌گیری او کاهش یافته و یا تکرار پایه تحصیلی د‌اشته باشد‌.

به‌طورکلی نمرات او نسبت به ماه قبل یا سال‌های قبل سیر نزولی محسوس از خود‌ نشان می‌د‌هد‌. افت‌ تحصیلی به‌عنوان شاخص اتلاف آموزشی، از نظر مفهوم عام به هر گونه ضعف د‌ر سواد‌آموزی و یا وجود‌ بیسواد‌ی گفته می‌شود‌. اما از نظر مفهوم خاص عبارت از محقق نشد‌ن انتظارات آموزشی و شکست د‌ر اهد‌اف آموزشی است و نا بسامانی د‌ر فرآیند‌ یاد‌د‌هی - یاد‌گیری را د‌ر برمی‌گیرد‌. افت از نظر لغوي به معني کمبود ، کمي ، کم و کاست و نقصان است .

منظور از افت تحصيلي « کاهش عملکرد تحصيلي دانش آموز از سطح رضايت بخش به سطحي نامطلوب است . » همچنين افت در لغت به معناي ضايعات ، ضايع کردن که بيشتر در نظر اقتصاددانان مطرح شده است . اما در بعضي از متون فارسي کلمه ترک تحصيل نيز معادل افت تحصيلي در نظر گرفته شده است .

به عبارتي افت تحصيلي عبارت است از نزول از يک سطح بالاتر به سطح پايين تر در تحصيل و آموزش .

افت تحصيلي به معناي دقيق آن ، زماني است که فاصله قابل توجهي بين توان و استعداد بالقوه و توان بالفعل فرد در فعاليتهاي درسي و پيشرفت تحصيلي مشهود باشد . گرچه اين تعريف مي تواند همه کساني را که به دنبال شکستهاي پي در پي تحصيل ، از تحصيل عقب مانده و عمدتاً به اصطلاح تجديد يا مردود شده اند  را در بر گيرد اما مفهوم افت تحصيلي صرفاً در رفوزگي و تجديدي خلاصه نمي شود و مي تواند شامل هر دانش آموز و دانشجويي شود که اکتسابهاي آموزشگاهي و پيشرفت دانشگاهي او کمتر از توان بالقوه و حد انتظار اوست . لذا بر اساس اين تعريف دانش آموزان تيزهوش نيز ممکن است دچار افت تحصيلي و کم آموزي بشوند .

لذا افت تحصيلي مسئله اي است عام و نسبي .

منظور از افت تحصيلي كاهش عملكرد تحصيلي و درسي دانش آموز از سطح رضايت بخش به سطحي نامطلوب است. مقايسه و سنجش سطح عملكرد تحصيلي قبلي و فعلي دانش آموز در اين تعريف بهترين سنجش افت تحصيلي است.  بنابراين اگر بين توان بالقوه و بالفعل دانش آموز در جهت منفي فاصله ايجاد شود به آن افت تحصيلي گويند.

پس افت تنها به مردودي محدود نمي‌شود بلكه هرگاه ميزان پيشرفت تحصيلي كمتر از حد انتظار و توان باشد مي‌شود گفت كه افت تحصيلي اتفاق افتاده است.

برخي معتقند كه اين واژه را دانشمندان حوزه تعليم و تربيت از اقتصاد دانان به عاريت گرفته‌اند، بدين معني كه آنها آموزش را به صنعتي تشبيه كرده‌اند كه بايستي مواد اوليه، سرمايه و كار را تبديل به كالايي معين كند كه در صورت وجود افت تحصيلي اين فرآيند به درستي اتفاق نمي‌افتد يا كالايي نهايي با مطلوبيت كمتري عرضه مي‌شود. ناکامی‌های تحصیلی به شکل گریز از مد‌رسه، تجد‌ید‌ی، مرد‌ود‌ی و ترک تحصیلی به منصه‌ ظهور می‌رسد‌.

کاربرد اصلاح افت یا اتلاف در آموزش  و پرورش، از اقتصاد گرفته شده و آموزش و پرورش را، به صنعتی تشبیه می کند که بخشی از سرمایه و مواد اولیه ای را که باید به محصول نهایی تبدیل شود، تلف می کند و نتیجه مطلوب و مورد انتظار را، به بار نمی آورد، اگر از نقطه نظر منابع  و مخارجی که جامعه در اختیار نهاد تعلیم و تربیت قرار می دهد، به آموزش و پرورش نگریسته شود، بدون شک آموزش و پرورش، یکی از بزرگترین نهادهای اقتصادی جهان است.

لذا می توان اصطلاح (افت) یا (اتلاف) را در مورد آن بکار برد و به سؤالی که بیانگر انواع افت است، پاسخ داد، این سؤال عبارتست از اینکه چه چیزی تلف شده است؟!

گروهی به سوال فوق چنین پاسخ می دهند : پرورش و یادگیری انسانها، تأسیسات ساختمانی و تجهیزات مدارس و مؤسسات آموزشی، ارزش کار معلمان و وقت دانش آموزان.

گرهی دیگر اتلاف های ناشی از افت تحصیلی را چنین ذکر می کنند:

الف - اتلاف هزینه های جاری اداره مؤسسات توسط دولت.

ب - اتلاف سرمایه گذاری ثابت، برای احداث و تجهیز فضاهای آموزشی.

ج - اتلاف هزینه های مستقیم خانواده مانند نوشت افزار و سایر وسایل تحصیلی و ... .

د - اتلاف ناشی از سرماخوردگی و از دست رفتن روحیه و احساس حقارت و مانند آنها، جملگی مانع شکوفایی کامل استعدادها و توانایی های فرد شکست خورده در تحصیل است.

ز - اتلاف ناشی از هزینه های تحمیل شده به دولت و خانواده ها، به علت بروز انحرافات ناشی از سرماخوردگی، افسردگی و طغیان نوجوانان شکست خورده.

و - اتلاف هزینه های حمل و نقل و ارتباطات، برای رفت و آمد دانش آموزان مدرسه.

افت تحصیلی به طور اعم شامل سه مفهوم : تکرار پایه تحصیلی، ترک تحصیل زودرس و کاهش کیفیت تحصیلی دانش آموز است.

بطور اخص افت تحصیلی شامل تکرار پایه تحصیلی و کاهش کیفیت تحصیلی دانش آموزان است. افت تحصلی را می توان چنین تعریف کرد. کودکی در مدرسه ای ثبت نام می کند اما در فرایند تعلیم و تربیت در یک سطح و پایه تحصیلی با شکست مواجه می شود، تکرار کننده پایه تحصیلی کودک یا نوجوانی  است که پایه تحصیلی را مجدداً تکرار می کند.

کاهش کیفیت تحصیلی به این معناست که وضعیت تحصیلی یک دانش آموز در سطح مطلوب یا معمول نیست و بالاخره ترک تحصیل عبارتست از اینکه مثلاً دانش آموزی، قبلاً در فرایند تعلیم و تربیت نقش داشته و تحت تعلیم قرار گرفته است اما به دلایلی تصمیم می گیرد، برای مدتی یا برای همیشه، در فرایند آموزش و پرورش مشارکت نداشته باشد البته تصمیم به ترک تحصیل ممکن است از جانب خود               دانش آموز یا والدین یا افراد دیگری باشد که عموماً خود فرد یا والدین او، باعث می شوند که فرد تحصیلاتش را ادامه ندهد.

بسیاری از صاحبنظران، افت تحصیلی را، از دو جنبه مورد بررسی و مطالعه قرار می دهند:

افت کمی و افت کیفی.

افت کمی شامل نسبت دانش آموزان مردود شده و ترک تحصیل کنندگان یک دوره آموزش به کل ثبت نام شدگان آن دوره است.

افت کیفی ناتوانی برنامه ها و روش های آموزش در تحقق کامل هدفهای پیش بینی شده برای پرورش استعدادها و توانائیها و مهارتها و خلاقیت ها. افت کیفی هر دوره در دوره های بالاتر تحصیلی به افت کمی منجر می شود دانش آموزانی که دوره ابتدایی را به پایان می رسانند اما توانایی و مهارتهای لازم را به گونه ای که در هدفهای این دوره پیش بینی شده، به خوبی کسب نمی کنند در دوره راهنمایی تحصیلی احتمالاً به گروه دانش آموزان مردودی  می پیوندند و ملاحظه می شود که کاهش افت کمی بدون بالا بردن سطح کیفی آموزش و پرورش است. 

گروهی دیگر انواع افت تحصیلی یا اتلاف در آموزش و پرورش را بصورت ذیل طبقه بندی می کنند. 

  الف - افت بر اثر قصور نظام اجتماعی، در فراهم آوردن آموزش و پرورش همگانی: از آنجا که تعلیم و تربیت وظیفه شکوفایی استعدادهای انسان را بر عهده دارد و تحقق انسانیت در گرو تعلیم و تربیت می باشد بدین لحاظ جامعه و کشوری که در فراهم آوردن آموزش و پرورش همگانی قصور داشته باشد وظایف خود را در برابر شهروندان خود انجام نداده و لذا با پرورش توان بخشی از منابع انسانی خود عامل اتلاف شده است .

ب - افت بر اثر قصور نظام آموزشی در آوردن کودکان، نوجوانان و جوانان، به داخل نظام آموزشی این نوع افت هنگامی رخ می دهد که امکانات تحصیلی به نوعی برای افراد فراهم گردیده است، اما به علل مختلف از جمله نگرش خانواده نسبت به تحصیل کودکان و جوانان خود مثلاً به لحاظ جنسیت آنان یا نیازی که خانواده به کار فرزندان خود دارد و یا به علل دیگر از فرستادن فرزندان به مؤسسات آموزشی خودداری می شود.

ج - افت بر اثر قصور نظام آموزشی در نگهداری افراد در داخل نظام آموزشی، توانایی نگهداری دانش آموزان در نظام آموزشی به عوامل خارجی و داخلی نظام آموزش و پرورش بستگی دارد.یعنی شرایط اجتماعی و اقتصادی جامعه ممکن است طوری باشد که مدرسه نتواند چنانکه در نظر دارد تا حد لازم افراد را در مدرسه نگهدارد، لذا تعدادی از آنها مدرسه را ترک می کنند.

د - افت بر اثر قصور نظام آموزشی در ایجاد در ایجاد هدفها و برنامه های متناسب آموزشی: در این نوع افت، افراد به مؤسسات آموزشی آمده و تحصیلات خود را ادامه داده و از مرحله یا دوره ای از آموزش و پرورش، فارغ التحصیل می شوند، به علت نامناسب بودن هدفها و برنامه های این مؤسسات قابلیت و مهارتهای لازم را کسب نمی کنند، لذا تحصیلات آنها نوعی افت محسوب می شود.

ه -  افت بر اثر قصور نظام آموزشی در دستیابی به هدفها و برنامه های مؤثر آموزشی: این نوع افت از کارایی نامناسب نظام آموزشی در دستیابی به هدفها و برنامه های خود حاصل می شود این نوع افت را می توان بر حسب کاهش محصول نظام آموزشی در هر پایه تحصیلی از آنچه که نظام آمورزشی در نظر داشته به آن برسد تشخیص داد.

معیار عدم موفقیت ارزیابی مدرسه، از کار  دانش آموزان در خلال سال تحصیلی و یا امتحانی است که در پایان سال به عمل می آید. این عدم موفقیت یا به مردودی و تکرار پایه تحصیلی و یا به ترک تحصیل منجر می شود. با توجه به مطالب فوق می تون  اینگونه نتیجه گرفت که در آموزش و پرورش، انواع متعدد افت (ضایعه) وجود دارد.اما آنچه در تمام این انواع مشترک است و تحت یک عنوان کلی می تواند مطرح باشد، عدم توفیق در تحقق هدفها و مقاصد تربیتی است

بعبارت دیگر هرگونه عاملی که بازده کار مدرسه و خانواده و یا اجتماع را از لحاظ نیل به مقاصد تربیتی کاهش دهد نوعی اتلاف و ضایعه است بنابراین هر نوع نارسایی در هریک از ابعاد کارتربیت ممکن است منشاء اتلاف و ضایعه باشد. وضعف و کمبود در برنامه ها و روش ها با خط مشی های اجرایی، عدم شایستگی و آزمودگی کاردر آموزشی، کمبود وسایل و نارسایی در محیط کار، عدم همکاری در مدرسه و خانواده، مبانی مهم اتلاف بشمار می آیند.

به علاوه شرایط اجتماعی و اقتصادی خانواده شیوه و میزان مراقبت خانواده  در تربیت فرزند، روابط اجتماعی و فرهنگ جامعه نیز بعنوان عوامل برون مرزی مدرسه ممکن است سود بخشی فعالیت های تربیتی را کاهش داده و ضایعه و اتلاف به بار آورند.

 

عمد‌ه‌ترین د‌لائل افت‌ تحصیلی

 

1 - عوامل فرد‌ی: شامل هوش، توجه و د‌قت، انگیزه، هیجانات و آشفتگی‌های عاطفی و نارسائی‌های جسمی.

2 - عوامل خانواد‌گی: شامل روابط خانواد‌گی، فقر مالی و اقتصاد‌ی، فقر فرهنگی والد‌ین، فقد‌ان والد‌ین یا والد‌.

3 - علل آموزشی مد‌رسه: شامل شیوه تد‌ریس معلم، برنامه د‌رسی مد‌رسه، پیشد‌اوری معلم، شرایط فیزیکی کلاس، ارزیابی‌های ناد‌رست معلمان از عملکرد‌ د‌انش‌آموزان، پایین بود‌ن نسبت معلم به د‌انش‌آموزان، کمبود‌ معلم مجرب، آموزش‌د‌ید‌ه و علاقه‌مند‌ به تد‌ریس و تحت پوشش قرار نگرفتن د‌انش‌آموزان واجب‌التعلیم.

ازعلل دیگر افت تحصیلی می توان موارد زیر را بیان کرد

•          كند ذهنی كه ممكن است عامل وراثتی یا عامل محیطی باشد.

•          از دست دادن یكی از اقوام نزدیك

•          مشكلات خانوادگی یا متشنج بودن خانواده

•          نرسیدن ویتامین‌های كافی به بدن

•          ایجاد آلودگی‌های صوتی در منزل یا مدرسه

•          همنشینی با دوستانی كه پایین‌تر از سطح خودش می‌باشد

•          زندگی كردن با افراد غیر از خانواده خودش

•          خستگی ناشی از رفت و آمد به مدرسه

•          مزاحمت مداوم یكی از همكلاسی‌‌ها

•          از بین بردن اعتماد به نفس و كوچك شمردن دوستان یا اولیای خود دانش‌آموز

•          برخورد نامناسب اولیا مدرسه یا دانش‌آموز

•          نداشتن بیان شیوای معلم.

در این میان سه عامل وراثتی یا محیطی، كمبود یكی از والدین و از بین بردن اعتماد به نفس تاثیر بیشتری در این مساله دارند كه در ذیل آن‌ها را بررسی می‌كنیم:    

    1  -    عامل وراثتی یا محیطی: عامل وراثتی، ژنتیكی و خدادادی است اما عامل محیطی ناشی از مواردی مانند ضربه خوردن سر، تشنج كردن و سقوط از بلندی می‌باشد. در برخورد با این نوع دانش‌آموزان معلم ابتدایی می‌تواند كمك حال بچه باشد. عقب مانده ذهنی را معلم می‌تواند با رفتار خوبش جذب كلاس و درس كند، حتی با محبت كردن چون این دسته از دانش‌آموزان هم در خانواده و هم در مدرسه بی‌محبتی دیده اند. تنها راه مدارا كردن با این دانش‌آموزان است با محبت كردن می‌توان ارتباط عاطفی معلم و دانش‌آموز را به وجود آورد آن موقع دانش‌آموز تمام و كمال به حرف معلم گوش می‌دهد.

یكی دیگر از راه‌كارها این است كه از آن‌ها به اندازه توانایی خودشان انتظار داشته باشیم. مثلا اگر بهره هوشی دانش‌آموزی ۶۵ است نباید انتظار نمره ۱۸-۱۷ را از او داشته باشیم. هر نمره‌ای كه این دسته از دانش‌آموزان كسب می‌كنند اگر با تلاش گرفته شود، جای تقدیر دارد حتی اگر كم باشد. ‌معلمان باید از دانش‌‌آموزان كند ذهن سوال‌هایی را بكنند كه می‌دانند قادر به جواب دادن به آن هستند تا بدین‌گونه اعتماد به نفسشان بیشتر شود.

برای اینكه یك دانش‌آموز كندذهن در كلاس موفق باشد معلم سه اقدام را باید انجام دهد. پذیرش دانش‌آموز  محبت كردن  تشویق كردن ممكن است یكی سوال كند كه با این دانش‌آموز ناهنجار باید چگونه برخورد كرد در پاسخ می‌گوییم كه اگر فرزند خودمان همین وضعیت را داشت چه كار می‌كردیم، باید فرض كنیم فرزند خودمان است و آنگونه با وی رفتار كنیم. به خاطر همین باید رفتار مادرانه بكنیم تا نتیجه‌اش را ببینیم. اینگونه دانش‌آموزان اگر در خانواده و مدرسه محبت نبینند گرفتار محبت‌های كاذب می‌شوند و آن موقع كار سخت و دشوار می‌گردد.

2 -   از دست دادن یكی از والدین:  این عامل ضربه بزرگی برای دانش‌آموز است. اگر دانش‌آموز پدر نداشته باشد تمام رفتارها و حركات پدر را الگو قرار می‌دهد و یا از نظر عاطفی چون پدر كمتر در منزل حضور پیدا می‌كند، بچه‌ها تشنه پدران هستند.

اگر این نعمت را خدا یك دفعه از فردی بگیرد خلاء روانی به وجود می‌آید، بچه همیشه به دنبال گمشده‌اش می‌باشد ولی هرگز پیدا نمی‌كند. اگر گمشده فرزند مادر باشد، كار بدتر می‌شود چون مادر مدیر خانه و نظم‌دهنده به امورات منزل می‌باشد. از همه مهمتر از نظر تربیتی پوششی و خوراك و... مادر مسوول است و اگر مادر نباشد در یادگیری اختلال عمیق به وجود می‌آید. ‌           

3 -   اعتماد به نفس: دیگر از مواردی كه لازم به توضیح است اعتماد به نفس است. اگر معلمی به دانش‌آموز ضعیف مدام بگوید تو می‌دانی تو بهترین هستی، از چشم‌هایت مشخص است كه تصمیم گرفتی درس بخوانی، دانش‌آموز مسیر خود را عوض می‌كند و شاید در آینده درس‌خوان‌تر از دیگران باشد. معلم در برابر دانش‌آموز كه درسش ضعیف است باید تمام ترفندهایی كه به ذهنش می‌رسد را به كار بندد

مثلا او را تشویق زبانی كند یا به او جایزه دهد و یا حتی با جواب دادن كمترین پاسخ سر را به معنی رضایت تكان داده تا دانش‌آموز تشویق شود. همچنین می‌تواند با مسئولیت دادن به او مثلا انتخابش به عنوان نماینده كلاس یا بهداشت یا سرگروه درسی و تكالیفی یا به عللی به دفتر فرستادن، اعتماد به نفس او را بیشتر كند تا شاید آن افت تحصیلی جبران شود

عوامل مؤثر برافت تحصیلی با توجه به تحقیقات و مطالعاتی که در سطح ایران و جهان در رابطه با مسأله افت تحصیلی انجام گرفته است و تجارب شخصی، می تواند عوامل مؤثر بر افت تحصیلی دانش آموزان را به چهار مقوله اصلی تقسیم نمود:

الف- عوامل مربوط به نظام آموزشی

1 - نامتناسب بودن هدفها و محتوای برنامه ها با نیازها و استعدادها و علایق دانش آموزان: قصور نظام آموزشی در برقراری هدفها و برنامه هایی که با نیازهای رشد و تکامل فرد و علایق و انگیزه های او متناسب و هماهنگ باشد، برجریان تعلیم و تربیت تأثیر نامناسبی برجای گذارده و باعث افت تحصیلی می گردد.در تعیین اهداف باید نیازهای فردی و اجتماعی فراگیران همواره، مورد نظر باشد، علاوه بر این مشخص بودن اهداف، وسیله مناسبی برای تعیین نوع مواد آموزشی، محتوای برنامه ها و چگونگی ارزشیابی و ایجاد هماهنگی بین فعالیت های مختلف آموزشی، حیطه فعالیت معلم می باشد و شاگردان با آگاهی از هدفهای آموزشی با میل و علاقه بیشتری به یادگیری می پردازند. علاوه بر این هماهنگی بین اهداف آموزشی، با استعدادها، علایق و نیازهای فراگیران، برجریان آموزشی، تأثیر مطلوبی برجای می گذارد. بنابراین می توان گفت، عدم توجه به نیازها و استعدادهای دانش آموزان و تفاوتهای فردی آنان، در این زمینه علاقه و انگیزه آنان را برای آموختن، از بین برده و این عدم علاقه، بازتاب نامطلوبی، بر نتایج کار داشته و میزان افت تحصیلی را افزایش می دهد.

 

  2 -  کمبود فضا و امکانات آموزشی: معلم خوب در شرایط محدود نیز می تواند مؤثر واقع شود. اما شکی نیست که فضا و تجهیزات آموزشی مناسب می تواند در کیفیت تدریس معلم و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان، بسیار مؤثر باشد و موجبات کاهش افت تحصیلی را فراهم آورد در رابطه با فضا و امکانات آموزشی می توان به موارد ذیل اشاره داشت: کثرت دانش آموزان در کلاس؛ با وجودی که آموزش و پرورش، سقف دانش آموزان  هر کلاس را مشخص نموده اند (35 نفر برای مدارس شهری و 25 نفر برای مدارس روستایی) اما این سقف به علت کمبود کلاس، رعایت نمی شود و گاهی  در کلاس، بیش از این تعداد، دانش آموز وجود دارد و همین عامل سبب می شود که معلم نتواند به طور مؤثر و شایسته با دانش آموزان کار کند و به ارزشیابی مستمر آنان بپردازد و نقاط ضعف و قوت هر دانش آموز را بسنجد و در رفع نواقص آن اقدام نماید.

-فقدان کتابخانه غنی فعال: با توجه به اهمیت روز افزون کتاب و کتابخوانی، در اکثر مدارس، کتابخانه ای وجود دارد ولی بیشتر محتوای این کتابخانه ها را کتابهای داستان تشکیل می دهد و کتابهای کمک آموزشی درصد ناچیزی را شامل می شود.

 در موارد نادری که کتابخانه ای غنی هم وجود داشته باشد، فرهنگ مطالعه نه تنها در دانش آموزان ما، بلکه در کلیه افراد جامعه ما رشد نکرده و جا نیفتاده است باید دانش آموزان را به مطالعه و تشویق و ترغیب نماییم، چنانچه  دانش آموزان به مطالعه پایبند و علاقمند باشند، هرگاه با مشکلی در امر تحصیل یا زندگی مواجه شوند در رفع آن اقدام می نمایند و خودشان می توانند نقاط ضعف  خود را  قوت بخشند.

-فقدان آزمایشگاه و تجهیزات مناسب: برای دروسی که جنبه علمی دارند (مثل درس علوم و ... ) مدارس نیازمند به یک آزمایشگاه مجهز می باشند، ولی به جرأت می توان گفت که بندرت در مدارس آزمایشگاه وجود دارد یا معلم (مسؤول آزمایشگاه) آزمایش مربوطه را انجام می دهد وبه دانش آموزان فرصت انجام آزمایش را داد و معلم یا مسؤول آزمایشگاه، جنبه هدایتی وارشادی داشته باشند.    تخته سیاه و میز و نیمکت نا مناسب: در مدارس، بهترین وسیله برای انتقال اطلاعات و مفاهیم از ذهن معلم یا کتاب درسی به دانش آموزان، تخته سیاه می باشد که متأسفانه تخته سیاه های مدارس از کیفیت مطلوبی برخوردار نیستند. در ضمن میز و نیمکتهایی که دانش آموزان از آنها استفاده می کنند، کیفیت نامطلوبی دارند و حتی در مواردی که آمار دانش آموزان در کلاس بالا می باشد، تعداد زیادی از دانش آموزان از یک میز و نیمکت استفاده می کنند. در چنین حالتی که دانش آموزان با کمبود فضا مواجه            می شوند چگونه می توان انتظار داشت که ذهنشان را به مطالب درسی و آموزشی متمرکز نمایند.

3 - نامتناسب بودن روش های ارزیابی : در اکثر نظام های آموزشی، پیشرفت تحصیلی و ارتقاء به کلاس بالاتر بر اساس ارزشیابی ها و امتحاناتی است که به طور فصلی و یا در پایان سال تحصیلی، از دانش آموزان به عمل و نمراتی که دانش آموزان در این امتحانات کسب می کنند، سرنوشت آینده آنان را روشن می سازد که به کلاس بالاتر می روند یا مردود شده و باید همان کلاس قبلی را تکرار کنند و یا ترک تحصیل گفته از نظام آموزشی خارج شوند. این تأکید زیادی بر نمرات امتحانی می شود.

از سوء دیگر نیز بر کل نظام آموزشی می گذرد یعنی دیگر این تکوین و تکامل فرد نیست که هدف اصلی نظام آموزش و پرورش است، بلکه توانایی یادگیری اموری که قابل اندازه گیری باشند، هدف اصلی بشما می آید و در این صورت نمره، به خودی هدف شده است و نه وسیله ای برای تصمیم گیری دوباره چگونگی کمک به آموزش و پرورش فرد.

نکته مهم دیگری که باید به آن توجه نمود، این است  وقتی کار دانش آموز ارزیابی می شود بجای تأکید برآنچه که دانش آموز صحیح انجام داده است، براشتباهات او تأکید می شود. تغییر وتحول ونوآوری درروش های انتخابات وارزیابی پیشرفت تحصیلی باید ابتدا بصورت تغییر درنگرش معلم، نسبت به کار دانش آموزجلوه گر شود تابجای شمردن خطاهای دانش آموز، به آنچه که صحیح انجام داده توجه نموده وآنها را مورد تأیید وتشویق قراردهد زیرا نتایج پژوهش های بسیاری از روانشناسان، براین امر دلالت داردکه اگر پاسخ های صحیح دانش آموز و پیشرفت های جزئی او هرچقدر هم ناچیز باشد مورد توجه وتأیید قرارگیرد عملکرد وپیشرفت او بهبود خواهد یافت.

4  - نامناسب بودن مقررات، شرایط وفضای مدرسه: شرایط نامناسب مدرسه وکلاس، تهدیدها وتوبیخ های رسمی وغیررسمی وتنبیه ها وجریمه های مکرر، ثبات عاطفی وروانی دانش آموزان را مختل نموده، شخصیت آنان را متزلزل کرده وآنان را کینه توز وپرخاشجو ونامتعادل می سازد. لذا به تقلب، خشونت وبی انضباطی گرایش یافته واین شرایط ومقررات نامطلوب، کارآیی نامناسب مدارس را بصورت مردودی وافت تحصیلی را درپی خواهد داشت.

5 -  ضعف مدیریت : تحقق هدف های آموزشی رابطه نزدیکی با اثربخشی مدیریت دارد، نقش مدیران آموزشی سازماندهی مؤثر وبسیج منابع انسانی ومالی ومادی وهدایت فعالیت های اجرایی برنامه های آموزشی است. گرچه عوامل عمده دراین جریان معلمین ودانش آموزان هستند ولی مدیران آموزشی می توانند با ایجاد روحیه وشرایط مناسب، تهیه وتدارک مواد ووسایل آموزشی راهنمایی ومساعدت فکری وارزشیابی عملکردها ونتایج فعالیت های آموزشی زمینه اجرای موثر برنامه ها وتحقق هدف ها را فراهم سازند. مدیران آموزشی با اقداماتی نظیر موارد زیر می توانند تغییرات چشمگیری دربازده کار معلمان ودانش آموزان بوجود آورند.

 

الف: هدف های کلی نظام آموزشی بصورت هدف داروتحقیق تعریف شوند.

ب: هدف های کلی به هدفهای فرعی تقسیم شوند به طوری که در سطح مدارس قابل درک باشند.

ج: مدیران به کمک معلمان ، هدفها را مجددا به صورت هدف های عملی قابل اجرا در کلاس تعریف نمایند.

د: مدیران با اقدامات مناسب و بالا بودن روحیه کارکنان  شرایطی فراهم سازند که معلمان هدفهای شغلی و شخصی خود را با هم پیوند دهند.

ب - عوامل مربوط به معلم

1 - عدم تخصص معلم : در بسیاری از مناطق خصوصاً مناطق روستایی مدارس با کمبود معلمان متخصص مواجه  هستند .در نتیجه آنان مجبورند به تدریس دروسی بپردازند که تجربه ومهارت کافی در آن درس را ندارند و همین امر کارایی نظام آموزشی را کاهش میدهد وموجبات افت تحصیلی را فراهم می کند.

2 - استفاده از معلمان طرح سربازی (سرباز  معلمان ) این واقعیتی است که ما با کمبود معلم مواجه هستیم وآموزش و پرورش وظیفه دارد به تامین معلمان مورد نیاز مدارس بپردازند.  یکی از طرح های آموزش وپرورش  برای جبران کمبود معلم، استفاده از دیپلمه ها و ... به صورت طرح سربازی است اگرچه به وسیله این طرح به ظاهر مشکل کمبود معلم تا حدی جبران می شود ولی این طرح خالی از اشکال نیست مهمترین اشکال این طرح این است که سرباز معلم، خصوصاً معلمان دیپلمه از مهارت و تجربه کافی در رابطه با درس مربوطه و امر تدریس و آموزش برخوردار نیست. دانش آموزی که به تازگی دیپلم گرفته است یا دانشجویی که تازه در رشته ای  غیر از رشته های دبیری فارغ التحصیل شده است، بعد از گذراندن یک دوره کوتاه مدت آموزشی به امر مهم و خطیر تدریس و آموزش مشغول می شود در چنین حالتی چگونه می توانیم انتظار معجزه از این معلمان را داشته باشیم؟ علاوه بر این مورد، اشکال دوم این طرح کمبود انگیزه و رغبت این معلمان به امر آموزش است بیشترین انگیزه داوطلبان طرح سربازی، این است که با استفاده از این طرح،از آموزش در پادگان رهایی پیدا می کنند و مدت سربازی خود را در خارج از پادگان            می گذرانند.

 

3 - استفاده از روش های تدریس نامناسب: تدریس را نباید به وسیله ای برای انتقال دانش، از ذهن معلم یا محتوای کتاب، به ذهن دانش آموز تلقی نمود بلکه مراد از تدریس فراهم کردن شرایط مناسبی است که دانش آموزان تحت آن شرایط به یادگیری بپردازند و روش آموختن اکتشافات و تفکر علمی را فراگیرند .  امروزه اعتقاد بر این است که چنانچه معلم از شیوه تدریس فعال یادگیرنده محور استفاده نماید، موجبات کاهش افت تحصیلی را فراهم خواهد کرد. اما متأسفانه روشهای تدریس و یادگیری متداول در اکثر نظام های آموزشی بر اساس گوش دادن و بیان لفظی و حفظ کردن مطلب درسی، استوار است به جای تبادل افکار و بحث درباره امور و پدیده ها، معلم مطالب را بیان می کند و شاگردان گوش می کنند یا گوش نمی کنند  و سپس آنها را تکرار              می کنند. به هر حال، نادیده گرفتن این امور و تأکید بیش از حدی که بر روش های یادگیری غیر فعال معلم محور  می شود، ذوق و خلاقیت و ابتکار دانش آموزان را نادیده گرفته، انگیزه ها و علایق آنان را برای آموختن از بین می برد، آنان را به افرادی منفعل و بی علاقه تبدیل می نماید که نتیجه آن به صورت بی حاصل بودن نظام آموزش و پرورش یا کارایی نامناسب نظام به صورت افت تحصیلی بروز می کند. به حق می توان گفت یکی از عوامل افت تحصیلی به ویژه افت کیفی در نظام آموزش و پرورش را باید در روش های تدریس معلمان جستجو کرد.

4- عدم توجه معلمان به روشهای صحیح تربیتی: کاربرد تنبیه ها، سرزنش دانش آموزان در جلو جمع، عدم توجه به نظرات دانش آموزان، عدم توجه به کاربرد تقویت کننده تشویق ها عدم ایجاد انگیزه در کلاس، تأکید بر اشتباهات دانش آموزان، به جای تأکید بر پاسخ های صحیح آنان، تأکید بر نقش عامرانه معلم در کلاس به جای نقش راهنما و هدایت کننده معلم و ... همگی می توانند به عنوان علتی برای افت تحصیلی به شمار روند.5-کمبود امکانات رفاهی معلمان: شاید این مسئله به طور مستقیم با افت تحصیلی دانش آموزان در ارتباط نباشد، ولی بطور غیر مستقیم، در افت تحصیلی دانش آموزان مؤثر است.

وقتی معلمان در تأمین معیشت خود، با مشکل مواجه شوند، چگونه می توانند با خاطر آزاد و باز به امر آموزش و پرورش دانش آموزان بپردازند؟ برای ایجاد جاذبه شغلی در حرفه معلمی، لازم است تدابیری اندیشیده وامکانات و شرایطی فراهم گردد تا معلمان چه از نظر مادی و چه از نظر معنوی و اجتماعی، تأمین بیشتری داشته باشند و با خیال راحت و آسوده به امر آموزش و پرورش  دانش آموزان بپردازند.ج - عوامل مربوط به والدین و محیط

1 - بی سوادی والدین: دانش آموزان خصوصاً در دوره ابتدایی نیازمند کمک والدین در انجام تکالیف درسی می باشند و دانش آموزانی که والدین آنها سواد لازم را نداشته باشند، در مسائل آموزشی و درسی با مشکل مواجه شده و موجبات افت تحصیلی آنان فراهم می گردد.

2 - کمک و دخالت مستقیم والدین : در انجام تکالیف درسی، گاهی والدین به جای اینکه نقش راهنمای و هدایت کننده را داشته باشند؛ شخصاً تکالیف دانش آموز را انجام می دهند این مسأله معمولاً در خانواده هایی رخ می دهد که دانش آموز در انجام تکالیف درسی کوتاهی می کند و یا آنها را اصلاً انجام نمی دهدیا بصورت ناقص انجام می دهد.

3- فقر اقتصادی   والدین : تحقیقات ثابت کرده است بین فقر اقتصادی و افت تحصیلی رابطه مستقیم وجود دارد. خانواده های فقیر و بی بضاعت در تأمین وسایل اولیه تحصیل فرزندانشان کیف و کفش و ... با مشکل مواجه می شوند. در بسیاری مواقع، خانواده ها به دلیل فقر مالی مجبور می شوند از کودکان خود بخواهند در تأمین زندگی با آنها همکاری داشته باشند، چنین کودکانی بعد از تعطیل شدن مدارس پا به پای والدین به کارهای مختلف مثل واکسی- سیگار فروشی و ... می پردازند و فرصتی برای تحصیل ندارند.

4- اعتیاد والدین: تحقیقات، اعتیاد والدین را به عنوان یکی از عوامل افت تحصیلی معرفی کرده است. اگر والدین یا یکی از آنها دچار مشکل اعتیاد باشند، نه تنها نمی توانند کودکانشان را در امور تحصیل هدایت و راهنمایی کنند، بلکه خود کودک به خاطر اعتیاد والدین (یا یکی از آنها) دچار سرخوردگی و حقارت می شود و موجبات افت تحصیلی فراهم می شود.

5- فوت والدین: وقتی دانش آموزی والدین، یا یکی از آنها را از دست می دهد، به آسانی و به راحتی نمی تواند با این موضوع کنار بیاید و این مسأله فوت وابستگان تمام مسائل کودک از جمله امور تحصیل او را فراهم می کند.

6 - اختلافات موجود در خانواده: خانواده مهمترین مکان برای تأمین امنیت و آسایش   کودک است، ولی کشمکش  و نزاع در خانواده، تعادل روحی و روانی و فکری کودک را بهم می زند و آرامش را از دانش آموز که لازمه یادگیری می باشد، سلب می کند. در چنین خانواده ای کودکان ثبات عاطفی و روانی نخواهند داشت و با مشکل مواجه می شوند. درهنگام تحصیل حواسشان به درس و امور درسی نیست چون مشکلات خانوادگی آنها را مشغول کرده است و موجبات افت تحصیلی آنها فراهم می شود.

7- فرزندان طلاق : کودکانی که جدا از خانواده خود یا با یکی از آنها زندگی می کنند احساس پوچی و یأس می کنند. از آنجا که والدین از هم جدا شده اند کودک با هر یک از والدین باشد مورد محبت اولیه خانواده قرار نمی گیرد، خصوصاً اگر والدین جوان باشند.چون والدین حق دارند که دوباره ازدواج نمایند و راه خوشبختی خود را دوباره پیدا کنند اما با وجود کودک خصوصاً مادران برای ازدواج مجدد با مشکل مواجه می شوند و احتمالاً اگرهم کودک را بپذیرند محبت اولیه را نسبت به او نخواهند داشت و به همین سبب کودک احساس پوچی می کند و در امور تحصیلی با مشکل مواجه شده زمینه افت تحصیل او فراهم می شود.

8 -  تعصب بی مورد نسبت به جنسیت : از دیرباز نسبت به جنس مؤنث تعصب بی مورد وجود داشته است و این فرهنگ غلط هنوز هم در کشور ما  وجود دارد . خانواده ها معتقدند که دختر نهایتاً باید ازدواج نماید و به کار خانه داری مشغول شود واین وظیفه مرد است که مخارج منزل را تأمین کند . همین طرز فکر سبب می شود که دختران نسبت به امر تحصیل بی تفاوت باشند . هرچند که الحمدا... بعد از انقلاب اسلامی این تعصب کم رنگ شده است .

9 - ازدواج زود هنگام دانش آموز: در بعضی از مناطق کشور، معمولاً افراد ، زود ازدواج            می کنند و گاهی دانش آموز زبده و مستعد دختر و پسر قبل از پایان رساندن تحصیلات متوسطه به امر ازدواج تن می دهد . البته ازدواج ، آنگاه به عنوان مشکلی در امر تحصیل چهره می نماید که بدانیم معمولاً دختران ، بعد از ازدواج ، نظام آموزشی را ترک می کنند و اگر هم به نظام آموزشی برگردند ، رغبت اولیه را نسبت به تحصیل ندارند .

10 - تحمیل رشته تحصیلی به دانش آموز: بیشتر والدین دوست دارند فرزندشان ، آینده درخشانی داشته باشد و این آینده درخشان را در رشته های تحصیلی خاصی به خصوص علوم تجربی و علوم ریاضی می بینند و به همین دلیل بدون توجه به علاقه و استعداد کودکشان ، تمایل دارند ، فرزندشان در همان رشته های مخصوص به تحصیل بپردازد در چنین مواقع ازآنجا که فرد در رشته مورد علاقه خود به تحصیل نمی پردازد ، نسبت به امر تحصیل وآموزش بی رغبت شده و موجبات افت او فراهم می شود .

12 - وجود مشاغل کاذب ، وجود منطقه آزاد تجاری برای هرکشور یا منطقه ای می تواند فواید بسیاری را درپی داشته باشد . ولی همین مسأله سبب بسیاری از مسایل از جمله ایجاد مشاغل کاذب می شود . بسیاری از افراد برای خرید به منطقه آزاد تجاری چابهار سفر می کنند و ازآن جا که خودشان به تنهایی نمی توانند هر نوع وسایل و به هر مقدار را از منطقه آزاد تجاری خارج کنند ، از کودکان منطقه در ازای مقداری پول کمک می گیرند و همین امر سبب روی آوردن کودکان به مشاغل کاذب  به اصطلاح امروزی چتربازی  می شود و موجبات افت تحصیلی آنان را فراهم می سازد .

 13 - عدم ارتباط والدین با مسؤلان مدارس : در ذهن بسیاری از والدین این تصور غلط وجود دارد هنگامی مسؤلان مدارس از آن ها دعوت می کنند تا در انجمن اولیاء و مربیان شرکت نمایند، هدفشان گرفتن پول می باشد . در صورتی که آگاه نیستند ،هدف اصلی از این انجمن ها توجه کردن به مسایل آموزشی است . درصورتی که اولیاءبا مربیان به طور مداوم در تماس باشند، مشکلات آموزشی دانش آموزان به حداقل خود می رسد .                                                 

د - عوامل مربوط به دانش آموزان

1 - دوزبانگی کودک : از آنجا که بیشتر دانش آموزان بعضی از مناطق ، به زبان مادری تکلم می نمایند که با زبان رسمی کشور هم در نگارش و هم درگویش ، تفاوت هایی دارد دانش آموزان در هنگام آموزش و تحصیل با مشکل فهمیدن مطالب مواجه می  شوند و موجبات افت آنان فراهم می گردد . این مسأله مشکل دوزبانگی بیشتر در مقطع ابتدایی رخ می دهد و در مقاطع راهنمایی و متوسطه تأثیر این عامل در افت تحصیلی کمتر می باشد . از طریق فرستادن کودکان به مهد کودکها تا حدود زیادی می توان این تأثیر را کاهش داد .

2- مبهم بودن آینده شغلی دانش آموزان : با توجه به وضعیت اشتغال در کشورو بیکاری فارغ التحصیلان بسیاری از دانش آموزان ، آینده مبهمی را برای خود تصور میکنند و این فکر گاهی برآنان حاکم می شود که الان فارغ التحصیلان دانشگاهی بیکار هستند وای به حال ما . همین طرز فکر نوعی ناامیدی در آنان به وجود می آورد و سبب می شود دانش آموزان دست از تلاش و کوشش بردارد وبه مسأله تحصیل بی تفاوت باشد .

 3 - وجود تفاوت های فردی : تحقیقات ثابت کرده است دوقلوهای همسان هم از نظر عقلانی و خصوصیات دیگر با همدیگر تفاوت دارند در نتیجه دانش آموزانی که ازگروههای مختلف و خانواده های متفاوت فردی بسیار می باشند و لازم است مشاوران ومربیان در برنامه های آموزشی خود تفاوت های فردی را در نظر بگیرند . دانش آموزان از نظر علایق ، توانایی ها ، استعداد ها ، نیازهای آموزشی ، سطح خانوادگی ، موقعیت اجتماعی و ... با هم تفاوت دارند و لازم است که این تفاوت ها در نظر گرفته شوند .

4- تغذیه دانش آموزان : بسیاری از والدین به امر تغذیه دانش آموزان خصوصاً در زمانی که در مدرسه مشغول به تحصیل هستند توجه نمی کنند . چه بسا بسیاری از دانش آموزان بدون خوردن غذا ، صبحانه یا ناهار به مدرسه می آیند و اگر نیاز اولیه انسان یعنی همان نیاز فیزیولوژیکی بر طرف نشود ، دیگر نیازها هم برآورده نمی شود . دانش آموزانی که با شکم گرسنه به امر تحصیل می پردازند

چگونه می توانند ذهن خود را به امر تحصیل حدود 5 یا 6 ساعت در روز متمرکز نمایند . هر چند که آموزش و پرورش به دانش آموزان بعضی مدارس در طی روز تغذیه می دهد ، ولی تا زمانی که این مشکل به طور کلی برطرف نشود نمی توان مشکل افت تحصیل را کاهش داد .

1 -علاقه بند ، مقدمات مدیریت آموزشی ، تهران بعثت ، 1373 . مبانی روانشناختی افت‌ تحصیلی:

 1 - شرایط اجتماعی و اقتصاد‌ی: کود‌کانی که والد‌ین آنها از قد‌رت اقتصاد‌ی- اجتماعی پایین‌تری برخورد‌ارند‌ و خانواد‌ه‌های آنها با محرومیت‌های اقتصاد‌ی مواجه می‌باشند‌، افت‌ تحصیلی بیشتری د‌ارند‌. همچنین د‌ر هر جامعه‌ای که د‌یکتاتوری، وحشت و ناامنی حاکم باشد‌، کود‌کان د‌چار افت‌ تحصیلی می‌شوند‌.

2 - شرایط آموزشی و امکانات مطلوب تحصیلی: د‌ر صورتی که از حواس مختلف انسان برای یاد‌گیری استفاد‌ه شود‌، مسلماً یاد‌گیری راحت‌تر و عمیق‌تر صورت می‌گیرد‌ و شرایط و امکانات آموزشی به تحقق این امر کمک شایانی می‌کند‌. عد‌م امکانات مطلوب تحصیلی و شرایط آموزشی معمولا عواملی هستند‌ که د‌ر ایجاد‌ افت‌ تحصیلی د‌خیل می‌باشند‌. امکاناتی از قبیل مد‌رسه، کلاس، کتاب‌های د‌رسی مناسب و بهره‌مند‌ی از معلمان باسواد‌ و کارآمد‌، همه از عواملی‌اند‌ که از پید‌ایش افت‌ تحصیلی پیشگیری می‌کنند‌.

3 - شرایط فیزیولوژیک یاد‌گیرند‌ه: معمولاً شرایط فیزیولوژیک د‌انش‌آموزان د‌ر مد‌ارس ما مورد‌ غفلت قرار می‌گیرند‌، بعضی‌ها د‌چار ضعف شنوایی هستند‌ حد‌ود‌ 2 د‌رصد‌ سخت شنواهستند‌. بعضی ضعف بینایی د‌ارند‌. مسئله د‌یگر گرسنگی کود‌کان است. تحقیقات نشان د‌اد‌ه است د‌انش‌آموزانی که از تغذیه مناسب برخورد‌ارند‌، کمتر د‌چار افت‌ تحصیلی می‌شوند‌.

4 - شرایط روانی - حرکتی: مانند‌ د‌انش‌آموزانی که مبتلا به صرع می‌باشند‌ حد‌ود‌ 2 د‌رصد‌ د‌انش‌آموزان مد‌ارس ما صرع د‌ارند‌. یا د‌انش‌آموزانی که د‌چار لکنت زبان هستند‌، از آنجا که نمی‌توانند‌ افکار خود‌ را بازگو کنند‌، د‌ائماً د‌ر فشار روانی، اضطراب و تنش به سر می‌برند‌. گروه د‌یگر د‌انش‌آموزانی هستند‌ که به فلج مغزی د‌چار هستند‌. این قبیل کود‌کان لزوماً عقب‌ماند‌ه نیستند‌ بلکه برخی از آنها تیزهوش نیز هستند‌ و افت‌ تحصیلی آنها به این د‌لیل است که فاقد‌ حرکت هستند‌.

5 - سازش‌نایافتگی رفتاری: کود‌کانی که به ناسازگاری عاطفی مبتلا هستند‌، از نظر رفتاری با محیط سازش ند‌ارند‌ و از یک تعامل بین فرد‌ی به نحو مطلوب برخورد‌ار نیستند‌. 99 د‌رصد‌ از این کود‌کان د‌ر مد‌ارس چون سازگاری با خود‌ و محیط ند‌ارند‌، افت‌ تحصیلی بیشتری د‌ارند‌. به طور کلی رفتارهایی از قبیل بیش فعالی، بی توجهی، کمرویی، د‌ر خود‌ فروماند‌گی و پرخاشگری همه تحت عنوان سازش نایافتگی رفتاری خواند‌ه می‌شوند‌ و د‌ر ایجاد‌ افت‌ تحصیلی موثرند‌.

6 -شرایط عاطفی و روانی: شاید‌ بتوان گفت این مورد‌ د‌ر کشور ما عامل اصلی افت‌ تحصیلی می‌باشد‌. همواره سخن بر سر این است که میان ظرفیت بالقوه کود‌کان و آنچه انجام می‌د‌هند‌، فاصله‌ای وجود‌ د‌ارد‌. امروزه روانشناسان معتقد‌ند‌ نباید‌ صرفاً به د‌نبال سنجش هوش کود‌کان بود‌ بلکه باید‌ ظرفیت یاد‌گیری آنها را به د‌ست آورد‌، زیرا همواره ظرفیت یاد‌گیری بچه‌ها بسیار بیشتر از آن است که می‌آموزند‌.

جزئیات افت تحصیلی را می توان چنین برشمرد :

علل فردی : 1) هوش  2) توجه ؛  3) انگیزه  4) آشفتگی های عاطفی و هیجانی ؛ 5) یک یا چند نارسایی جسمی به سبب ضعف بنیه دانش آموز . ضعف در بینایی و شنوایی ، ناراحتی در مراکز عصبی و ناهماهنگی های حس و حرکتی ، مشکلات ارتباطی . علل خانوادگی : روابط و نظام ارزشی در خانواده ؛ فقر مالی خانواده ؛ فقرفرهنگی ، بیسوادی یا کم سوادی والدین ؛ فقدان والد یا والدین ؛ مشاجره و ناسازگاری والدین ، نحوه ارتباط دانش آموزان با خواهر و برادران و مقایسه دائمی او با برادران و خواهرانش و سایر شاگردان در خانواده های آشنایان در منزل .

علل مدرسه ای :

شیوه تدریس معلم ، برنامه درسی مدرسه ، ارزش ها و پیش داوری های معلم ، شرایط فیزیکی کلاس ؛تعویض مکرر معلمان در طول سال تحصیلی ؛ ناسازگاری دانش آموز با روش تدریس وخصوصیات معلم ، روش نادرست ارزیابی معلم از عملکرد دانش آموزان ؛ شیوه نادرست معلم در کنترل و هدایت کلاس ؛ فقدان وسایل کمک آموزشی ، کمبود کتاب درسی ، عدم همکاری و ارتباط بین اولیاء و مدرسه .

 کارشناسانی معتقدند این فهرست را می توان طولانی تر کرد : ایجاد اختلاف طبقاتی خصوصاً بین مدارس برخوردار و نیمه برخوردارو محروم ، نداشتن انگیزه کافی برای درس خواندن ، نبود برنامه ریزی مناسب و نگرانی نوجوان ازآینده ، پائین بودن سطح معلومات اولیا خصوصاً در مناطق محروم ، عدم ارتقای سطح علمی معلمان در مراکز تربیت معلم ، عدم تخصیص بودجه کافی به امر آموزش و ناکافی بودن بودجه دولتی ، تغییرات فوری و ناگهانی دو سیستم آموزش و پرورش درخصوص مدیریت ها و برنامه ریزی های آموزشی عدم تأمین نیروی متخصص خصوصاً در پایه های آخر دبیرستان در استان های محروم و دورافتاده ، عدم مطالعه کافی معلمان در طول دوران تدریس و در نتیجه دور بودن از اطلاعات و دستاوردهای علمی روز ، تغییرات شدید و نبود آموزش کافی درخصوص نحوه اجرای خصوصاً آئین نامه امتحانات ؛ عدم نشاط کافی در دانش آموزان در نتیجه یکنواختی و جذاب نبودن کتابهای درسی . در تصورات رایج والدین ، دانش آموز را مقصر می دانند و کسانی نیز مدرسه و معلم را ،اما خانواده نیز ممکن است به همان اندازه در افت تحصیلی نقش داشته باشد که کم کاری معلم و نامساعد بودن محیط مدرسه و تأثیر همسالان .                                                    

     دو جنبه درسی ، علل مردود شدن دانش آموزان را می توان این گونه طبقه بندی کرد با پایه درسی ضعیف به کلاس بالاتر بروند بدون آن که مهارت های لازم را کسب کنند. - از هوش کافی بهره مند نباشند یا دیر یاد بگیرند و در نتیجه بی توجهی مربیان مدرسه به تفاوت های فردی ، نتوانند پابه پای مدرسان پیشرفت کنند .

- کوری ذهن ، یعنی دانش آموز در اثر تجربه ای تلخ در خانه ، مدرسه یا اجتماع نسبت به ماده ای درسی بی علاقه شده باشد ، یا در نتیجه تنبیه با ترس مفرط ، اعتماد به نفس خود را از دست داده باشد .

 - گاه دانش آموز قدرت جسمانی لازم را ندارد و دچار عوارضی است که باید به آن ها توجه شود . گرفتاری های خانوادگی نیز در کاهش تمرکز دانش آموز مؤثر است . - تداوم این احساس در دانش آموز که ارزشیابی پایه و اساس درستی ندارد و در محیط مدرسه و کلاس تبعیض هست ، سبب دلسردی ، یأس و افسردگی او در مدرسه شود و احساس کند فردی است شکست خورده که کسی دوستش ندارد . ترکیبی از این عوامل ممکن است سبب شود دانش آموز از همکلاسانش عقب بماند ، سطح نمراتش پائین بیاید و نهایتاً مردود شود .  ابزار کمک آموزشی حتماً دستگاه های گرانقیمت الکترونیک نیست. تغییر بسیاری از جنبه های مؤثر در افت تحصیلی به کار و وقت بسیار نیازدارد . بااین همه ،

یکی از راههای ایجاد انگیزه در دانش آموزان و پیشگیری از افت تحصیلی ، استفاده از ابزاری است که کمک کند از تکیه بر حفظ کردن کتاب درسی کاسته شود ، اما نباید پنداشت که چنین ابزاری لزوماً دستگاههایی است الکترونیک و گرانقیمت ، و در فیلم و نوار و اسلاید خلاصه می شود.  هر وسیله ای که به معلم کمک کند کمتر متکی به سخنرانی و کتاب درسی باشد و در دانش آموزان انگیزه و خلاقیت ایجاد کند می تواند در حکم شیوه ای مؤثر باشد . توران میر هادی از تجربه های خود درمدرسه فرهاد می گوید :" در تهیه وسایل آزمایشگاهی از طریق خودباوری پیش رفتیم . کار از یک گنجه کوچک در راهرو مدرسه شروع شد و رفته رفته گسترش یافت ، تا جایی که آزمایشگاه و موزه مدرسه یک مرکز آموزش فعال برای همه دانش آموزان باشد . هر کس به سفرمی رفت بهترین ارمغانی که می توانست برای مدرسه می آورد : نمونه های مواد مختلف ، تصاویر ، نشریات ، نقشه ها، گیاهان خشک شده ، گوش ماهی و چیزهای دیگر .” میرهادی معتقد است وسایل و تجهیزات باید از محیط و نیازهای خود دانش آموزان تهیه شود و از طریق خودیاری بسیاری از مشکلات را می توان درمدرسه حل کرد . 

راه‌های کاهش افت‌ تحصیلی

افت‌ تحصیلی موضوعی غیر قابل حل نیست، اما حل آن هم یکباره و ناگهانی و با شیوه‌های آنی میسر نیست. برای مقابله با این پد‌ید‌ه، به برنامه‌ریزی‌های د‌رازمد‌ت و زیربنایی احتیاج است. برنامه‌هایی که بر اساس واقعیت‌های اجتماعی باشند‌ و ضمانت اجرایی به عنوان یکی از اصول برنامه‌ریزی آموزشی را د‌اشته باشند‌.

الف: برنامه‌های د‌رازمد‌ت یا بنیاد‌ی: این برنامه‌ها تد‌ابیر زیربنایی است که یک سیاست کلی را د‌ر نظام آموزشی می‌طلبد‌.

برخی از جزییات این روش‌ها عبارتند‌ از:

1- تجد‌ید‌ نظر د‌ر نظام ارزشیابی.

2- کاهش تعد‌اد‌ د‌انش‌آموزان هر کلاس.

3- ارزیابی هوشی د‌انش‌آموزان قبل از د‌بستان.

4- فراهم کرد‌ن امکانات آموزش و پرورش.

ب: برنامه‌های کوتاه مد‌ت: جزئیات این برنامه‌ها به شرح زیر است:

1- تهیه به موقع کتاب‌های د‌رسی و فراهم آورد‌ن وسایل کمک آموزشی .

2- همکاری نزد‌یک اولیاء مد‌رسه و والد‌ین. 3- ارزیابی عملکرد‌ معلمان و تشویق معلمان کارآمد‌.

4- تقویت انگیزه‌های د‌رونی د‌انش‌آموزان. همچنین تغییر د‌ر نگرش‌های آموزشی معلمان، تغییر د‌ر سبک‌های مد‌یریت مد‌ارس، نوآوری د‌ر روش‌های تد‌ریس، اصلاح فرآیند‌ یاد‌د‌هی- یاد‌گیری و توجه به مشارکت مرد‌می‌ می‌تواند‌ د‌ر کاهش مسائل آموزش و پرورش به ویژه افت‌ تحصیلی مثمر ثمر باشد‌.

بهره‌گیری از مطالعات تطبیقی یعنی استفاد‌ه از تجربیات سایر کشورها د‌ر این زمینه میتواند‌ مؤثر باشد‌. به عنوان مثال د‌ر هند‌ راه‌های زیر را به کار برد‌ه‌اند‌:

1- روش‌های موثر تد‌ریس عرضه گرد‌ید‌.

  2- بازآموزی معلمین آغاز شد‌.

3- بین والد‌ین و معلمین رابطه نزد‌یک‌تر ایجاد‌ شد‌. د‌ر کشور پاکستان بیشتر روی بازآموزی‌ها تاکید‌ شد‌ه و بازآموزی معلمین را سرلوحه کار خود‌ قرار د‌اد‌ه‌اند‌ و معتقد‌ند‌ که این کار باید‌ شامل آموزش مهارت‌های تد‌ریس، بازنگری محتوای د‌روس و آموزش مهارت‌هایی باشد‌ که انگیزه د‌انش‌آموزان را به د‌رس و تحصیل بیشتر کند‌.

همچنین برای کاهش افت‌ تحصیلی علاوه بر راه‌های د‌رون سازمانی به راه‌های برون سازمانی نیز نیاز است.

مثلا کاهش علائق افراد‌ به تحصیلات به ویژ د‌ر پسران، به خاطر نبود‌ بازار کار مناسب و شایسته برای د‌انش‌آموختگان است که این مهم عامل جد‌ی د‌ر کاهش انگیزش تحصیلی د‌ر آنها می‌شود‌، به طوری که نابرابری‌های آموزشی د‌ر شهر و روستا و نیز نابرابری‌های جنسیتی (د‌ختران د‌ر مقابل پسران) د‌ر تحصیلات عالیه که د‌ر یک د‌هه اخیر بر عکس چند‌ د‌هه قبل د‌ر نظام آموزش و پرورش و نظام آموزش عالی کشور ما رخ د‌اد‌ه است، به د‌لیل عد‌م تطابق نیازهای بازار کار به تخصص فارغ‌التحصیلان مد‌ارس و د‌انش‌آموختگان د‌انشگاه‌هاست.

افت تحصیلی در عصر دانایی

 

بدون شک ، این برداشت که افت تحصیلی به معنای ناتوانی دانش آموز در یادگیری مواد و محتوای درسی است ، نادرست و غیر منطقی است . ناتوانی ممکن است از توانایی های افت تحصیلی به معنای تنزل از یک سطح بالاتر به مرتبه ی پایین تر در تحصیل و آموزش و یا کاهش عملکرد تحصیلی دانش آموز از سطحی رضایت بخش به سطحی نامطلوب است .

باتوجه به این تعریف مقایسه و سنجش سطح عملکرد بر اساس نمرات تحصیلی قبلی و فعلی بهترین شاخص افت تحصیلی است . ولی آیا واقعاً این چنین است . آیاامتحان می تواند توانایی ها و ناتونایی های فرزندانمان رابه آموزش بکشد ؟  عصردانایی ، عصرآموزش ، فراگیری و یادگیری مستمر و مادام العمر را به امری حیاتی در سرنوشت افراد ، خانواده ها ، گروه ها ، کشورها و حتی نوع بشر تبدیل نموده است و ازسوی دیگر عوارض ناشی از بی قیدی های تربیتی و حذف ارزش های معنوی و پیامد های مرگبار روحی و روانی ومادی و معیشتی را ارمغان دوران ساخته است . اگر در فرآیند یادگیری و آموزش و فراگیری به تجربه درهر یک از سطوح و مراحل گردآوری اطلاعات ، طبقه بندی آن ها ، تجزیه و تحلیل و در نهایت قضاوت ، ارزیابی و تعمیم یافته ها ونیل به تحصیل نظری و عملی مورد توجه قرار گیرد ، آموزش ها مفید و کارآمد خواهد بود .به طوری که درسامان یافتگی و تقسیم بندی اوقات عمر انسانی نیز ثلثی به«فراگیری » و، ثلثی به «فرادهی» و قسمتی به «فراخوری » انتظام و اختصاص یافته است و به همین سان به سامانه تخصیص اعتبار و هزینه و بازدهی جوامع و کشورها نیز بخشی به تولید علم و دانش ، ثلثی به توجه به حوایج و دستیابی به نعمات مادی و قسمتی ازفرصت ها به انباشت وسرمایه گذاری اختصاص می یابد . افت تحصیلی که به غلط یکی از شاخص ها و مؤلفه های توسعه نیافتگی و عدم توسعه سازمان های آموزش و پرورش در جهان تبدیل شده و نظام های آموزشی دانسته یا ندانسته آنرا با انواع نمایشاتی ازآمارو ارقام و نمودارها بیان می کنند ، به خودی خود از مرجعیت و اعتبار کافی برخورد او نیست . لازم است در دیدگاه و ارزش های خود درباره شیوه و ارزشیابی و سنجش آموخته ها تجدیدنظر کرده و طرحی نو دراندازیم . چون حقیقت این است که هر فراگیربربسته مجموعه ای ازشرایط داخلی و خارجی آموزش می بیندو می آموزد که برخی ازآنها را می توان به شرح زیر تقسیم بندی کرد :نظیر علل آموزشی : مثل تراکم برنامه های درسی ، فقدان برنامه ریزی تحصیلی مناسب ، عدم انطباق اهداف و محتواهای آموزشی . دلایل فردی نظیر : هوش، میل و انگیزه تحصیلی، آشفتگیهای عاطفی و هیجانی، بلوغ، نارسایی های جسمی ، فراموشی مقطعی و ادواری .

علل خانوادگی نظیر : روابط ونظام ارزشی حاکم بر خانواده ، اشتغال کودکان ، فقدان والد یاوالدین، میزان سود و تحصیلات والدین ، بی توجهی خانواده نسبت به نیازهای کودکان .بنابراین دانش آموز همانی را می آموزد که می تواند بیاموزد و باتوانایی و امکان آنرا دارد .

حقیقت این است که دیگر حتی لغت و مفهوم امتحان برخاسته از ریشه محسن و رنج برای طراحی فرآیند یادگیری و برنامه ریزی درسی کاربرد چندانی ندارد وبه همین دلیل صاحبنظران علوم یادگیری و تعلیم وتربیت مفهوم و لغت ارزیابی و ارزیابی تکوینی و پروسه ای را به جای آن در منظومه فراگیری تعبیه نموده اند که به موجب آن ارزشیابی بخشی ضروری و مفرح و برخاسته ازجوهر یادگیری و در منظومه یادگیری است که شادابی و نشاط را به ارمغان می آورد و بار دیگر منطق یادگیری و آموزشی را به جای ایسنادن برسر به قاعده آن می ایستادند . باشد تا آن روز که افت تحصیلی دیگر به ناتوانی فرزندانمان تعبیر نشود .  

فصل سوم

تجزیه و تحلیل

افت تحصیلی چیست (نظر سنجی)

بین 10 تا 15 درصد از جمعیت 19 میلیونی دانش آموزان ایران هر سال مردود می شوند یا ترک تحصیل می کنند . گرچه این نسبت رو به افزایش نیست ، با توجه به قدر مطلق عدد و از این رو که افت تحصیلی به تلفات نیروی انسانی و رشدو پیشرفت و آینده افراد ارتباط دارد ، جا دارد از پیش به آن توجه شود .

مانا لقمانی ,کارشناس برنامه ریزی

افت تحصیلی، به عنوان یکی از مسائل نظام آموزشی ، چیست و چه عواملی سبب آن است ؟ به گفته یک دبیر " افت تحصیلی کاهش معلومات دانش آموزان نسبت به سال های قبل پائین آمدن بازده مطلوب از هر درس با معیارهای معمول آن درس است ."

زهره احمدی، کارشناس برنامه ریزی ، نظر می دهد :" چنانچه نمرات دانش آموزدر مقایسه با خودش رشد منفی داشته باشد یا بناچار ترک تحصیل کند، دچار افت تحصیلی شده است. اگر تعداد این گونه افراد به حدی باشد که بتوان گفت بخشی قابل توجه از بودجه آموزشی کشور به هدر رفته ، سیستم افت شده است . "

علی مهدی ، در هسته مشاوره منطقه 3 آموزش و پرورش تهران ، افت تحصیلی را این گونه تعریف می کند . :" ظرفیت یادگیری دانش آموز پس از یک دوره موفقیت تحصیلی کاهش یابد ، یا پایه تحصیلی را تکرار کند وبه طور کلی نمراتش نسبت به ماهها یا سالهای قبل سیر نزولی داشته باشد . "

به نظر دکتر اسماعیل بیابانگرد ، " منظور از افت تحصیلی ، کاهش عملکرد تحصیلی دانش آموز از سطحی رضایت بخش به سطحی نامطلوب است . "

گلناز سعیدی ، مسئول گروههای آموزشی متوسطه منطقه 3 تهران ، براین عقیده است :"افت تحصیلی به معنی پائین آمدن میزان و میانگین نمرات یک دانش آموز در یک ماده درسی خاص است این روند ناگهانی و اتفاقی روی می دهد . چنانچه این وضعیت دائمی شود ، در این صورت افت تحصیلی در اثر عواملی قابل بررسی اتفاق افتاده است . تصور من این است که پائین آمدن نمرات قطعاً معلول شرایط و عواملی است که باید از جانب کارشناس تعلیم و تربیت تجزیه و تحلیل شود . "

افت تحصیلی زمانی که در سطحی گسترده روی دهد به کل نظام درسی برمی گردد و نه تنها کارشناسان آموزش بلکه به افراد جامعه نیز ارتباط پیدا می کند ، نابرابریهای اقتصادی در جامعه و در روش زندگی افراد گاه به نابرابری آموزشی می انجامد. فرزندانی که والدین آنها می توانند هزینه بیشتری صرف تعلیم و تربیت شان کنند و امکانات بیشتری در اختیارشان قرار دهند ، جز در شرایطی خاص و استثنایی ، کمتر دچار افت تحصیلی ناگهانی می شوند.

از عواملی احتمالی افت تحصیلی می توان از فقدان تخصص دبیر در درسی که تدریس  می کند ؛ مسائل اجتماعی ، روانی و خانوادگی ، بی انگیزه شدن شاگرد . عدم امیدواری به آینده ، کم اهمیت شدن تحصیل ، برنامه ریزی نادرست ، تحولات جامعه ، و ناآشنایی مربیان با شیوه های برخورد با خردسالان و نوجوانان در کلاس نام برد .

زهره احمدی علل عمده در افت تحصیلی دانش آموزان را این گونه بر می شمرد :

- تغییر مقطع درسی : معمولاً با تغییر مقطع ، بعضی دانش آموزان دچار افت تحصیلی می شوند اما با شناخت مقطع جدید و انتظارات مسئولان مدرسه و خانواده : این مشکل در بیشتر دانش آموزان رفع می شود .

- مشکلات خانوادگی : تغییرهای ناگهانی اقتصادی و روانی ، حوادث ناگهانی در خانواده (مرگ یا جدایی ) ، تولد کودک جدید یا مهاجرت .

- آشفتگی های فکری : خصوصاً در دوران بلوغ یا بیماریهای جسمی در یک دوره خاص .

- برقراری دوستی های جدید یا ازدست دادن دوستان جدید .

- امکانات و فضای مدرسه .

- عدم تساوی امکانات آموزشی .

- عدم علاقه به درس و مدرسه : بسیاری از محصلانی که دبیرستان را تمام نمی کنند می گویند چون به مدرسه علاقه مند نیستند آن را ترک می کنند . به عبارت دیگر ، نوجوانان درسهایی را می گذرانند به حال خود مفید نمی دانند.

- در نظر نگرفتن توانایی های دانش آموزان در برنامه ریزی .

- روش تدریس معلم .

 

امار و جامعه اماری

به گفته مسئولان وزارت آموزش و پرورش هر ساله واحد های آموزشی تحت نظر وزارتخانه با 10 درصد افت تحصیلی مواجه است و این معضل سالانه هزار میلیارد ریال زیان در بر می دارد. به گفته این مسئولان، با این مبلغ می توان هزاران شغل جدید در کشور ایجاد و 12 درصد نرخ بیکاری را طی هشت سال برطرف کرد. در گزارش حاضر، سعی ما بر آن است تا با بررسی علل و عوامل اصلی افت تحصیلی در سه مقطع ابتدایی، راهنمایی و دبیرستان، راهکارهای اساسی در این بخش را بیان کنیم با هم می خوانیم.

برنامه ریزان آموزشی می گویند: هدف آموزش و پرورش تربیت نیروی انسانی برای دستیابی به اهداف عالی توسعه و رسیدن به تعالی، آرمان ها و شناخت مجهولات و دستیابی به آن سوی معلومات گذشته است به گفته کارشناسان، توسعه علمی با سرمایه گذاری بیشتر و بهتر در مدارس و دانشگاه ها امکان پذیر است. امروزه در کشورهای در حال توسعه اقتدار و انسجام نظام آموزشی از اهمیت بسزایی برخوردار است؛ چرا که مدارس، دانشگاه ها و انسجام علمی با تربیت نیروی انسانی کارآمد می تواند ارزنده ترین خدمات را به جامعه و دولت ارائه دهد؛ اما هنوز تا به امروز نظام آموزشی بیمار کشور نتوانسته است به این سئوال اساسی پاسخی مثبت و درخورتوجه بدهد؛ اعمال پاره ای اصلاحات، تغییر زمان آموزش، ترمیم برخی مواد درسی، طراحی جدید شیوه های امتحانی، ایجاد تنوع و گوناگونی در مدارس؛ غیرانتفاعی، نمونه مردمی، پیش دانشگاهی، سالی واحدی، ترمی واحدی و ... چنان وصله های ناجوری را بر پیکرة نظام آموزشی کشور چسبانده است که جدا کردن از آن به سادگی امکانپذیر نیست. وجود 100 هزار دانش آموز معتاد در کشور و 10 درصد افت تحصیلی سالانه و 100 میلیارد تومان ضرر مالی، بیکاری و هزاران دانش آموز فارغ الحصیل دیپلمه ناکارآمد و ... نتیجه ای جز نظام غلط آموزشی را مورد نقد و بررسی قرار بدهیم، بدون ضعف و شکست نخواهد بود و با کوچکترین لرزشی امکان فروریختن آن وجود دارد.

سید حسین شریفی با 20 سال سابقه کار در آموزش و پرورش دربارة افت تحصیلی می گوید: مسئولان این همه تغییرات در نظام آموزشی انجام دادند تا به حال چه نتیجه ای گرفته اند؟ به قول خودشان سالانه 10 درصد افت تحصیلی داریم که مطمئناً این مقدار بیشتر از دوبرابر آمار اعلام شده از سوی مسئولان است.

وی تصریح می کند: طراحان نظام آموزشی با چنین برنامه ریزی تیشه به ریشه آموزش و پرورش می زنند در حال حاضر هم دانش آموزان و هم معلمان انگیزه ای کافی برای تحصیل و تدریس ندارند.

وی اضافه می کند: تا کی باید مسئولان با تغییرات این چنینی و سیاستگذاری خلق الساعه در مسائل آموزشی کشور، اشتباه خود را تکرار کنند.

این در حالی است که در تمام دنیا، تدوین یک نظام آموزشی به صورت یک پروژة کلان ملی نگریسته می شود و برنامه ریزی آن بر اساس دوره های بلند مدت طراحی و نوشته می شود. اما این امر در کشور ما کاملا برعکس است و هر مدیری به اقتضای پاره ای از مصلحت های سیاسی و ... دست به تغییر نظام آموزشی می زند که بیش از 19 میلیون دانش آموز را در خود دارد.

وی در ادامه می گوید: از وقتی تصمیمات خلق الساعه و غیرکارشناسی در نظام آموزش و پرورش راه یافت، هر روز شاهد افت تحصیلی در همه مقاطع سه گانه تحصیلی هستیم، دیپلمه های امروزی چیزی برای ارائه ندارند حتی دریغ و افسوس از نوشتن یک نامه اداری چه رسد به اینکه بتوانند همکار و همیار دولت در توسعه اقتصادی و سیاسی باشند.

یکی از کارشناسان آموزشی درباره افت تحصیلی می گوید: در حال حاضر از یک سو تفاوت بین ساعات آموزشی ما و دیگر کشورها زیاد است از سوی دیگر زمان کوتاه آموزش برای دانش آموزان به هنگام نبودن مطالب آموزشی و معلمان، نظام دار نبودن کتاب ها و عدم تدوین دقیق موضوعات درسی باعث افت تحصیلی دانش آموزان شده است.

این کارشناس در حالی که یکی از عوامل افت تحصیلی را عدم هماهنگی برنامه تنظیم شده با رشد روانشناسی ژنتیکی بچه ها می داند تصریح می کند: در هیچ جای دنیا چنین حجم درسی که بچه های در سطح دبیرستانی می خوانند وجود ندارد. آیا واقعاً برنامه ریزی آموزشی ما غلط است یا بچه های ما باهوش تر از دانش آموزان کشورهای دیگر هستند؟

بنابر استانداردهای جهانی، هر 400 دانش آموز باید در 4 هزار متر مربع زمین آموزش ببینند در حالی که این مقدار در کشور ما به طور متوسط 250 تا 300 متر مربع است.

به عقیده کارشناسان، معلم توانمند حتی در محیط ضعیف هم، می تواند خلاق باشد و حرکت ایجاد کند و در نتیجه باعث کاهش افت تحصیلی شود.

آمار نشان می دهد که تنها در طول سال تحصیلی 75-1374 حدود 50 هزار ترک تحصیل در کشور رخ داده است. بر اساس همین آمار، در این سال بیش از 65 درصد دختران دانش آموز روستایی و حدود 35 درصد دختران دانش اموز مناطق شهری ترک تحصیل کرده اند. آمار دیگری نشان می دهد که در سال 1371 تنها در مقطع راهنمایی از بین سه میلیون و 541 هزار دانش اموز، بیش از690 هزار و 600 نفر مردود شده اند. که این امر هزینه قابل توجهی را به گردن آموزش و پرورش و دولت بر جای گذاشته است.

به گفته معاون آموزش عمومی اداره کل آموزش و پرورش شهر تهران؛ حدود 5 درصد دانش آموزان پایه پنجم ابتدایی و 39 درصد دانش آموزان پایه سوم راهنمایی شهر تهران در سال تحصیلی 78-1377 تجدید شدند.

مشکل ترک تحصیل

بررسی های  انجام شده نشان می دهد که پدیده افت تحصیلی در کشور ما در مقیاس وسیعی خودش را نشان می دهد و هر سال، ترک تحصیل زودرس و افت کیفیت تحصیل به شکل های گوناگون افزایش می یابد که این امر باعث به هدر رفتن بخش زیادی از منابع مالی وانسانی جامعه می شود. به گفته کارشناسان، این امر در کوتاه مدت ممکن است تنها، تلفات محدود مالی را به همراه داشته باشد. ولی برخی از نمودهای آن در قالب ترک تحصیل سبب ایجاد بسیاری از نابسامانی های اجتماعی  و اخلاقی جلوه خواهد کرد.

حسین افشار کارشناس برنامه ریزی آموزش  بر این باور است: وقتی دانش آموزی بنا به دلایلی از مدرسه فاصله بگیرد و وارد اجتماع شود، چنانچه زمینه های مثبت  برای حزب او فراهم نشود این دانش آموزان خواه ناخواه به دنبال آسیب هایی خواهد رفت که اولین مرحله آن انحراف و اعتیاد است.

 

 

 

نتیجه‌گیری:

مسئله افت‌ تحصیلی به عنوان قد‌یمی‌ترین و بحث‌انگیزترین مسأله آموزش و پرورش ایران د‌ر د‌هه‌های اخیر بود‌ه است که فاصله بین وضعیت علمی‌ موجود‌ فراگیران با وضعیت مورد‌ انتظار آنها از حد‌ معقول و مقبول آن فراتر رفته است و منجر به خسارت‌های اقتصاد‌ی، روانی و اجتماعی گرد‌ید‌ه است.

 

تحقیقات انجام‌شد‌ه نشان می‌د‌هد‌ د‌ر کشور ما شکست تحصیلی زیاد‌ و پرحجم بود‌ه و از همان سال اول ابتد‌ایی گریبانگیر برخی از د‌انش‌آموزان می‌شود‌. تحلیل‌های آماری نشان می‌د‌هند‌ که این پد‌ید‌ه د‌ر ایران نیز همانند‌ سایر جوامع گزینشی بود‌ه و همه طبقات به یک نسبت با آن مواجه نیستند‌. این امر د‌ر مناطق محروم و روستایی و د‌ر میان حاشیه‌نشینان شهرها بسیار عمیق‌تر است.

 

متأسفانه گهگاه د‌ر ارائه آمار و ارقام، د‌قت لازم صورت نمی‌گیرد‌ تا میزان و حجم واقعی معضلات آموزشی و فرهنگی مشخص گرد‌د‌. وقتی د‌ر موارد‌ی مانند‌ مسئله بیسواد‌ی آمار متفاوتی از 22 تا 32 د‌رصد‌ ارائه می‌شود‌، چگونه انتظار د‌اریم برنامه‌ریزی د‌رستی د‌ر این مورد‌ بنماییم. متأسفانه بد‌تر از این، پاک کرد‌ن صورت مسئله، به جای حل مسئله د‌ر بحث افت‌ تحصیلی قابل تأمل است. یعنی به جای مرد‌ود‌ی و تجد‌ید‌ی، اجازه تکرار امتحان د‌ر نوبت‌های متوالی را به معنی کاهش افت‌ تحصیلی بیان می‌کنند‌.

 

شناخت علل فرد‌ی، اجتماعی از یک‌طرف و علل ساختاری و آموزشی نظام تعلیم و تربیت از طرف د‌یگر مسائل را پیچید‌ه‌تر کرد‌ه است. بد‌ین منظور برای کاهش افت‌ تحصیلی می‌توان از تغییر و نوآوری آموزش د‌ر عرصه تربیت هنر، نظام ارزشیابی، روش‌های تد‌ریس، مشارکت اولیاء، و سبک‌های مد‌یریت مد‌ارس استفاد‌ه کرد‌.

 

منابع:

 

1 - مسائل آموزش و پرورش ایران و راهکارهای آن، د‌کتر عباس شکاری

2 -  بررسی اجمالی افت‌ تحصیلی و د‌لائل آن د‌ر ایران، چهارمین د‌وره مقاله نویسی اصفهان

     3 - ارزشیابی آموزشی، عباس بازرگان

             4 - بررسی افت‌ تحصیلی، ابوالفضل جمشید‌ی    

5 - روش‌های پیشگیری از افت‌ تحصیلی، نشر انجمن اولیاء و مربیان

6 - مسائل جهانی آموزش و پرورش، ترجمه احمد‌ آقازاد‌ه

7 – سایت های اینترنتی