عنوان : تحليل محتوای كتاب مطالعات اجتماعی ششم ابتدایی

تهيه كننده :  .

استاد مربوطه :.

دانشگاه آزاد اسلامی

واحد .

چکیده

برنامه درسی مطالعات اجتماعی سال ششم ابتدایی، با توجه به رویکرد کلی برنامه درسی ملی مبنی بر فطرت گرایی و اهتمام به شکوفایی آن، سعی دارد زمینه های تربیت فردی و اجتماعی کودکان و نوجوانان را فراهم آورد. هدف این پژوهش، شناسایی مؤلفه های مهارتهای اجتماعی در کتاب مطالعات اجتماعی پایه ششم ابتدایی است. این پژوهش از پژوهشهای ترکیبی است و در دو بخش کیفی و کمی انجام گرفته است. در بخش کیفی ابزار شناسایی مهارتهای اجتماعی با استفاده از روش مطالعه موردی کیفی تدوین شده است. در بخش کمی، ابتدا با استفاده از روش تحلیل عامل تاییدی، اعتبار و پایایی مالاکها و شاخصهای شناسایی شده بررسی و بر مبنای آن و با روش تحلیل محتوای کمی مهارتهای اجتماعی شمارش شده است. جامعه آماری شامل همه معلمان ابتدایی شهر شیراز و كتاب تعلیمات اجتماعی سال ششم ابتدایی در سال تحصیلی ۹۴- ۹۳ است نتایج نشان داد که مهارتهای گروهی بیشترین فراوانی و مهارتهای ارتباطی کمترین فراوانی را دارند. همچنین بیشترین و کمترین ضريب اهمیت، به ترتیب به مهارتهای جرأت ورزی و مهارتهای ارتباطی مربوط بود. همچنین مشخص شد که پراکندگی مهارتهای اجتماعی در این کتاب یکسان نیست و بیشتر بر مهارتهای ارتباطی، مهارتهای پرورش حس همکاری و شناسایی ارزشهای جامعه تأکید شده است. لذا توجه به سایر مهارتهای اجتماعی ضروری است.

کلید واژگان: تحلیل محتوا، تعلیمات اجتماعی، مهارتهای اجتماعی

مقدمه و بیان مسئله

آموزش دوره ابتدایی در حكم مبنا و اصل همه آموزشها مطرح است و در واقع سنگ زیربنای ظام آموزشی به شمار می آید. از این رو توجه به این دوره از اهمیتی ویژه برخوردار است. یکی از دروسی که به طور مستقیم به آموزش مهارتهای اجتماعی ارتباط دارد، درس مطالعات اجتماعی است. این درس ابتدا در سال ۱۹۱۶ در کشور آمریکا با هدف آماده کردن افراد جوان به عنوان شهروندانی تأثیر گذار به وجود آمد و در سال ۱۹۲۱ مشروعیت قانونی یافت و موقعیت آن تثبیت شد. پس از تثبیت آن در برنامه درسی آمریکا به تدریج به کشورهای اروپایی و انگلیسی زبان چون استرالیا و کانادا و سپس به سایر کشورهای جهان راه یافت (گوازی، ۱۳۸۷). در ایران نیز هر چند از سالها قبل درس مطالعات اجتماعی با عنوانهای گوناگون در برنامه های درسی وجود داشته است، اما پس از اصلاحات سال ۱۳۶۸، بحثهای مربوط به عنوان درس مطالعات اجتماعی از سال ۱۳۷۲ به بعد در دفتر برنامه ریزی و تألیف کتابهای درسی دوباره اوج گرفت و مؤلفان بر ضرورت یکپارچه کردن درسهای تاریخ، جغرافی و تعلیمات مدنی در دوره ابتدایی تأکید کردند (محمودی، ۱۳۹۰).

همچنین بر اساس سند تحول بنیادین نظام تعلیم و تربیت رسمی و عمومی جمهوری اسلامی ایران که در سال ۱۳۹۰ به تصویب شورای عالی انقلاب فرهنگی رسید، تحولی اساسی در سال تحصیلی ۹۲-۹۱ رخ داد و آن هم آغاز پایه ششم ابتدایی برای نخستین بار در طول نظام آموزشی کشور پس از پیروزی انقلاب اسلامی بود. برنامه درسی مطالعات اجتماعی سال ششم ابتدایی، با توجه به رویکرد کلی برنامه درسی ملی مبنی بر فطرت گرایی و اهتمام به شکوفایی آن، سعی دارد زمینه های تربیت فردی و اجتماعی کودکان و نوجوانان را فراهم آورد. از این روی، هدف غایی مطالعات اجتماعی تربیت افرادی مؤمن، مسئول، آگاه و توانمند در زندگی فردی و اجتماعی، پایبند به اخلاق و ارزشهای دینی و علاقه مند به ایران و هویت اسلامی- ایرانی است (سند تحول بنیادین نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۰).

صاحب نظران درباره مهارتهای اجتماعی تعاریفی متفاوت ارائه کرده اند. کار تلج و میلبرن (۱۳۸۶) معتقدند که مهارتهای اجتماعی، رفتارهای انطباقی فراگرفته شده ای هستند که افراد را قادر می سازند تا با دیگران روابط متقابل داشته باشند، واکنشهای مثبت بروز دهند و از رفتارهایی که پیامدهای منفی دارند، اجتناب ورزند. به عبارت دیگر، مهارتهای اجتماعی، رفتارهایی مانند همکاری، مسئولیت پذیری، همدلی، دوستیابی و انتقادپذیری را شامل می شوند. اليس (۲۰۱۳)

مهارتهای اجتماعی را مجموعه ای از رفتارهای معین و آموخته شده ای می داند که افراد در روابط میان - فردی، برای به دست آوردن تقویتهای محیطی با حفظ آنها انجام می دهند. لذا می توان گفت مهارتهای اجتماعی یکی از عناصر اصلی اجتماعی شدن در تمام فرهنگها است. به طور کلی، مهارتهای اجتماعی به مهارتهایی گفته می شود که شالوده ارتباطات موفق و دوست یابی را تشکیل می دهند و شامل مؤلفه هایی مانند ارتباط غیر کلامی، همدلی با دیگران، بیان احساسات و عقاید، انتقادپذیری، ابراز وجود و جلب حمایت دیگران است (گرشام و همکاران، ۲۰۰۶، رائو، بیدل و مرای ۲، ۲۰۰۸).

مهارتهای اجتماعی بسیار متنوع اند و تقسیم بندی واحدی برای آنها وجود ندارد. نظریه پردازان، درباره تقسیم بندیهای مهارتهای اجتماعی دیدگاههای متفاوتی دارند(ماتسون، هس و مامان"، ۲۰۱۳). لاک، کاسارى و وود (۲۰۱۴) مهارتهای ارتباطی، مهارتهای هویت یابی و مهارتهای همکاری اجتماعی را برای دستیابی به مهارتهای اجتماعی در نظر گرفته اند. ماتسون و همکاران (۲۰۱۳) مهارتهای ارتباطی، مهارت نه گفتن، مهارت قدر دانی از دیگران و مهارتهای مقابله ای را نیز در مهارتهای اجتماعی مؤثر می دانند. فتحی(۱۳۷۸) در تحقیق خود مهارتهای اجتماعی را در پنج گروه مهارتهای گروهی، ارتباطی، استفاده از خدمات اجتماعی، جلب حمایت دیگران و شناسایی ارزشهای جامعه طبقه بندی نموده است. فاتحی زاده و فتحی (۱۳۸۰) مهارتهای اجتماعی را به مهارتهای ارتباطی، مهارت درک ارزشهای اجتماعی، مهارت خودگردانی و مهارت مقابله ای تقسیم نموده اند. دهقانی (۱۳۸۸) و حسینی نسب و دهقانی (۱۳۸۷)، مهارتهای اجتماعی را به مهارتهای ارتباطی، مهارتهای جرأت ورزی، مهارتهای پرورش حس همکاری، مهارتهای خودگردانی، مهارتهای درک اجتماعی، مهارتهای آشنایی با قوانین اجتماعی و مهارتهای مقابله ای تقسیم کرده اند.

پژوهشهای گوناگونی نیز در زمینه مهارتهای اجتماعی موجود در کتابهای درسی انجام شده است. دهقانی و امین خندقی (۱۳۹۰) در پژوهش خود، پس از آسیب شناسی طراحی برنامه درسی تربیت اجتماعی، نتیجه گرفتند که برای طراحی یک الگوی مناسب برنامه درسی و تعیین رویکرد ارزشی مناسب باید منشأ اساسی کار از محیط فرهنگی، فکری، اجتماعی، تاریخی و بومی هر کشور آغاز شود. در پژوهش دیگری مشخص شد که میزان مهارتهای اجتماعی در کتابهای تعلیمات اجتماعی مجموعا در حد متوسط و متوسط به پایین بوده و تعداد و در صد مقوله های اجتماعی در کتاب پایه سوم ابتدایی بیشتر از پایه چهارم و در کتاب چهارم بیشتر از کتاب پایه پنجم است دهقانی، ۱۳۸۸). اسلامی و همکارانش (۱۳۸۷) نتیجه گرفتند که کتابهای درسی تعلیمات اجتماعی، از نظر ایجاد و پرورش مهارتهای ارتباطی و اجتماعی بسیار غنی و قوی بوده و زمینه لازم را برای رشد اجتماعی و ارتباطی دانش آموزان فراهم کرده است. حسینی نسب و دهقانی (۱۳۸۷) نیز نتیجه گرفتند که توالی و مداومت، که از اصول سازماندهی محتوا در زمینه مهارتهای اجتماعی است در کتب تعلیمات اجتماعی رعایت شده است. برخی پژوهشگران دیگر نیز به نقد وضعیت مهارتهای اجتماعی در برنامه درسی ایران پرداخته اند. پژوهش نصر و همکاران (۱۳۸۳) نشان می دهد که کتابهای درسی عمومی دوره متوسطه به برخی مقوله ها و مهارتهای اجتماعی توجهی کافی داشته ولی برخی از مقولات را نیز نادیده گرفته است. به عنوان مثال، برخی مهارتهای اجتماعی مانند مهارتهای ارتباطی، درک ارزشهای اجتماعی و خودگردانی دارای وضعیت مناسب هستند، اما مهارتهایی مانند درک و اصلاح باورهای غلط، مهارت جرأت ورزی و مسئولیت پذیری مورد غفلت واقع شده است. این در حالی است که مهارتهایی همچون شغل یابی و آشنایی با قوانین اجتماعی نیز به کلی نادیده گرفته شده اند. نتایج پژوهش قاسمی و مجیدی پرست(۱۳۹۳) نشان می دهد که در درس تعلیمات اجتماعی پایه اول راهنمایی به مهارت جرأت ورزی و نه گفتن اصلا توجهی نشده و این مهارت اجتماعی برای دانش آموز تیین نشده است، در حالی که به برخی از مقولات مهارت اجتماعی مانند خود گردانی توجه نسبت کافی شده است.

با توجه به نکات بالا و با در نظر گرفتن اینکه کتاب مطالعات اجتماعی پایه ششم، کتاب جدیدی است که تاکنون مورد بررسی قرار نگرفته است، این پژوهش در پی آن است که با تحلیل محتوای مهارتهای اجتماعی و شناسایی مؤلفه های آن به نقد و بررسی این کتاب بپردازد.

روش شناسی

 این پژوهش از پژوهشهای ترکیبی است که در دو مرحله کیفی و کمی اجرا شده است. در گام اول، با استفاده از مدل کر سول و پلانو کلارک (۲۰۱۱) سؤالات بخش کیفی مطرح و مورد اجرا قرار گرفت. در گام دوم، بر اساس نتایج حاصل از بخش قبل، سؤالات بخش کمی مطرح و به اجرا در آمد. سپس، داده های هر بخش به طور جداگانه تجزیه و تحلیل و در پایان با یکدیگر ترکیب شدند. توضیح بیشتر در مورد هر بخش ضروری است.

بخش کیفی

این بخش با طرح این سؤال که «ابزار شناسایی مهارتهای اجتماعی دارای چه ملاک و شاخصهایی است» آغاز شد. با توجه به سوال مطرح شده، روش تحقیق در این بخش، مطالعه موردی از نوع کیفی است. به منظور گردآوری داده های کیفی، روش هدفمند و تکنیک اشباع نظری به کار رفت. بنابر این، پژوهشگر، مشارکت کنندگان را از افرادی انتخاب کرد که برای مطالعه موردنظر مناسب بودند. این روش معمولا زمانی به کار می رود که شمار افراد برخوردار از ویژگی و شرایط لازم در زمینه مورد مطالعه محدود باشد. ابتدا فهرستی از متخصصان و صاحب نظران حوزه آموزش دبستان و معلمان باتجربه دوره ابتدایی شهر شیراز تهیه شد. انتخاب افراد نمونه تا جایی ادامه یافت که مصاحبه با افراد جدید، اطلاعاتی تازه تر را در اختیار محقق قرار نداد و یافته ها تکرار پیدا کردند. این امر در نمونه ۳۰ام این پژوهش، محقق گردید. ابزار گردآوری داده ها در بخش کیفی، مصاحبه از نوع نیمه ساختمند بود. سؤالات زیر در مصاحبه به عنوان سؤالات اصلی مطرح

شد:

• به نظر شما مهارتهای اجتماعی متأثر از چه عواملی هستند؟
• چه عواملی موجب تقویت یا تضعیف مهارتهای اجتماعی می شوند؟

همچنین با توجه به ماهیت نیمه ساختمند مصاحبه و به منظور روشن تر شدن مفاهیم موردنظر پاسخ دهندگان، امکان طرح سؤالات دیگری نیز وجود داشت. در پایان هر مصاحبه از مصاحبه شوندگان درخواست شد که چنانچه مطلب دیگری برای طرح دارند، مطرح کنند.

بخش کمی

بر اساس نتایج مرحله کیفی، این بخش با طرح دو سؤال آغاز شد

۱) اعتبار و پایایی ملاک و شاخصهای ابزار شناسایی مهارتهای اجتماعی به چه میزان است؟

۲) مهارتهای اجتماعی در کتاب تعلیمات اجتماعی سال ششم ابتدایی با استفاده از این چارچوب چه تعداد هستند؟

بر اساس دو سؤال فوق، این بخش در دو مرحله و با به کارگیری روشهای تحلیل عامل و تحلیل محتوای کمی انجام شد. جامعه آماری به منظور بررسی اعتبار و پایایی ملاکها و شاخصهای شناسایی شده، شامل همه معلمان مدارس ابتدایی شهر شیراز در سال ۹۳ بود که در مجموع ۳۴۷۰ نفر بودند. سپس با استفاده از جدول کرجسی و مورگان ۳۴۶ نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. جامعه آماری مورد تحلیل محتوای کمی، شامل كتاب تعلیمات اجتماعی سال ششم دوره ابتدایی در سال تحصیلی ۹۴- ۹۳ است. این کتاب دارای ۱۲ فصل، مشتمل بر ۸ صفحه ابتدایی، ۱۱۶ صفحه درسی و ۲۹ صفحه کاربرگه های فعالیت است که در انتهای فصول آورده شده است. جدول شماره یک محتوای فصول این کتاب را نشان می دهد:

روش تجزیه و تحلیل دادهها

تجزیه و تحلیل داده های کیفی با استفاده از روش تحلیل مضمون و تجزیه و تحلیل دادههای  کمی با استفاده از روشهای تحلیل عامل تائیدی و تکنیک آنتروپی شانون انجام گرفت.

یافته ها  

1) ابزار شناسایی مهارتهای اجتماعی دارای چه ملاکها و شاخصهایی است؟

برای پاسخ به این سؤال، از روش تحلیل مضمون استفاده شده است. بر این اساس ابتدا متن مصاحبه از نوار ضبط شده از جلسه مصاحبه پیاده سازی شده و سپس با استفاده از یادداشتهای تهیه شده در جلسات مصاحبه تکمیل شده است. آنگاه با مطالعه دقیق این متون، ابتدا برای هر یک از مصاحبه های تهیه شده همه ایده های مستقل در قالب مضامین اصلی مانند «مهارتهای جرأت ورزی»

و مضامین فرعی مانند «مهارت بیان احساسات و عقاید» شناسایی شدند و سپس به هر کدام یک کد اختصاص داده شد. این کار برای هر یک از مصاحبه ها انجام شد و در صورت وجود بخشهایی با مضامین مشابه در متن مصاحبه های قبلی، از همان کدهای قبلی اختصاص داده شده به عنوان نشانگر آنها استفاده شد. آنگاه بر اساس مضامین اصلی شناسایی شده در کل پژوهش، دسته بندی کلی تر انجام شد که منجر به شناسایی مضمون فراگیر مهارتهای اجتماعی» گردید.

در مرحله بعد، به منظور دستیابی به صحت و اعتبار مطالعه، معیار اعتبار پذیری مورد توجه و استفاده قرار گرفت (لینکلن و گوبا، ۱۹۸۵). به این مهم با تأكيد بر انتخاب بستر مناسب، همسوسازی داده های حاصل از نتایج مصاحبه، تحقیقات انجام شده در حوزه مهارتهای اجتماعی و نظرات آگاهی دهندگان کلیدی و همچنین مشارکت و تعامل نزدیک و مستمر و درگیر کردن مشارکت کنندگان در امر تفسير، مراجعه مجدد به آنان و نیز مشخص کردن هرچه واضح تر مراحل و چگونگی فرآیندها به منظور سهولت در بررسی و درک آن از سوی دیگران پرداخته شده است تا از اعتبار و صحت مطالعه، هر چه بیشتر اطمینان حاصل گردد.

2) مهارتهای اجتماعی در کتاب تعلیمات اجتماعی سال ششم ابتدایی با استفاده از این ابزار به چه تعداد هستند؟

در این بخش، بر اساس چارچوب شناسایی شده در مرحله کیفی، مهارتهای اجتماعی از کتاب تعلیمات اجتماعی سال ششم دوره ابتدایی شمارش شدند. تحليل کتاب بر اساس فصول دوازده گانه (۱۱۶ صفحه) بر اساس متن و تصاویر انجام شده است. در تحلیل متن نیز، فعالیتهای ارائه شده در هر درس و پرسش پایانی هر فصل مورد تحلیل قرار گرفته اند. داده موردنظر در پژوهش حاضر، جمله و تصویر است. برای تشخیص عناصر هر طبقه، کل محتوا مورد مطالعه دقیق قرار می گیرد. ذکر نکات زیر لازم است:

عناوین دروس، موردی در یکی از طبقات شمارش شده اند، برای مثال: «فصل اول - دوستان ما» در طبقه مهارتهای گروهی شمارش شده است.

مواردی که می توانست در دو طبقه به کار رود، در هر دو طبقه شمارش شده است، برای مثال: «تصویر سه پسر بچه که دستان خود را دور گردن یکدیگر حلقه زدهاند و با چشمانشان به یکدیگر می نگرند- اولین تصویر فصل یک»، در هر دو طبقه مهارتهای ارتباطی و مهارتهای گروهی شمارش شده است. اما مواردی که تأکید خاص و بیشتر بر یک طبقه داشتند، اما به صورت ضعیف تر طبقه دیگر را هم شامل می شدند، در طبقه قوی تر شمارش شده اند. .

در برخی از فعالیتهای دروس، سؤالها به گونه ای مطرح شده اند که نیاز به ارائه دلیل از سوی دانش آموز باشد. این سؤالها در طبقه مهارتهای جرأت ورزی شمارش شده اند. برای مثال: اگر قرار باشد کشاورزی کنید، دوست دارید چه محصولی بکارید؟ چرا؟ - فعالیت هشت،

درس شش»

تصاویری که نشان دهنده انجام کاری به صورت گروهی بود مانند «نماز مدافعان خرمشهر در حومه دارالخوين - درس بیست و چهار» یا تصاویری که نیاز به با هم بودن دارد مانند تصویر عملیات بیت المقدس - درس بیست و چهار» اما در آن مربوط به مشارکت نبوده، در مهارتهای گروهی گنجانده شده است.

دو نفر از پژوهشگران، به صورت جداگانه هر یک از جملات و تصاویر را با معیار توصیف، تعيين و شمارش نمودند. همچنین برای جلوگیری از سرگیری و اطمینان بیشتر، ۲۰ درصد از کل کتاب (۲۵ صفحه به صورت تصادفی مشخص و همراه با تعریف عملیاتی هر مؤلفه، به محقق سوم داده شد تا مجددا كتاب را مورد تحلیل قرار دهد. در نهایت هر سه نفر در تعداد مؤلفهها با یکدیگر توافق نمودند.

بنابر این، از میان سه نوع مهارتی که بر اساس آنها به تحلیل محتوای مهارتهای اجتماعی در ۱۱۶ صفحه از کتاب مطالعات اجتماعی ششم دبستان پرداخته شده، بالاترین ضریب اهمیت مربوط به مهارتهای گروهی (۰/۳۴) و کمترین ضریب اهمیت مربوط به مهارتهای جرأت ورزی (۰٫۳۱) بوده است.

بحث و نتیجه گیری

آموزش مهارتهای اجتماعی یکی از آموزشهای مناسبی است که به همه دانش آموزان در زمینه کفایت شخصی و اجتماعی کمک می کند. همچنین آموزش این مهارتها برای رشد در زمینه مهارتهای شخصی، مهارتهای زندگی و سازگاری اجتماعی ضرورتی اجتناب ناپذیر است (مار کوئز و همکاران، ۲۰۱۴). از جمله مزایای اصلی آموزش مهارتهای اجتماعی، می توان به برقراری رابطه دوستانه و حفظ رابطه موجود اشاره نمود. دانش آموزی که مهارتهای اجتماعی لازم را کسب نموده توانایی مواجهه با رفتارهای غیر منطقی دیگران را داشته است و نقشی مؤثر در اجتناب و پیشگیری از پاسخهای منفی به دیگران ایفا خواهد کرد(کابالو و همکاران، ۲۰۱۴). همینطور میان کلیه مهارتهای اجتماعی که پیدایش یک ارتباط اجتماعی را تسهیل می کنند وجه مشترکی وجود دارد. به طوری که این مهارتها، جذابیت اجتماعی را افزایش می دهند. چنین رفتارهایی نه تنها دریچه ای به سوی ارتباطات تقویت کننده می گشایند، بلکه این احتمال را که دیگران از هر فرصت برای ارتباط با چنین افرادی استفاده کنند، افزایش می دهند. آموزش مهارتهای اجتماعی جنبه ای مهم از مدرسه کارآمد است و در تسهیل یادگیری دانش آموزان نقشی بسزا دارد. این نوع آموزشها به همراه محیط آموزشی حمایت کننده سبب می شود تا دانش آموزان در حوزه تحصیلی توانمند شوند و موفقیتهای بسیار کسب کنند. با ارزیابی و آموزش این نوع مهارتها می توان درضمن آموزش مفاهیم تحصیلی، به بعد پرورش درونی و در نهایت آموزش و پرورش پرداخت و شهروندانی رشد یافته در ابعاد گوناگون تربیت کرد.

این پژوهش با هدف شناسایی مؤلفه های مهارت اجتماعی در کتاب مطالعات اجتماعی ششم ابتدایی انجام شد. در شروع انجام دادن این پژوهش مشخص شد که ابزار شناسایی مهارتهای ارتباطی به طور کلی دارای سه ملاک شامل مهارتهای ارتباطی، گروهی و جرأت ورزی و ده شاخص شامل مهارتهای شنود مؤثر، کلامی، بازخورد، دوست یابی، سازشی، کارگروهی، نه گفتن، انتقادپذیری، بیان احساسات و عقاید و دلیل آوردن است که همه ملاکها و شاخصها از اعتبار و پایایی مطلوب نیز برخوردارند. همچنین مشخص شد که مؤلفه های اجتماعی در مجموع، ۲۶۲ مورد از مجموع جملات و تصاویر به کار رفته در کتاب مطالعات اجتماعی ششم ابتدایی را شامل شده اند. به عبارت دیگر، در این کتاب، ۴۷۱ مورد به مهارتهای گروهی، ۱۳۴ مورد به مهارتهای ارتباطی و ۱۷۸ مورد به مهارتهای جرأت ورزی اختصاص یافته است. لذا می توان گفت، بیشترین توجه به مهارتهای گروهی و کمترین توجه به مهارتهای جرأت ورزی و ارتباطی بوده است. این یافته با نتایج پژوهشهای اسلامی و همکاران (۱۳۸۷)، دهقانی (۱۳۸۸) و دهقانی و امین خندقی (۱۳۹۰) و قاسمی و مجیدی پرست(۱۳۹۳) همسوست. در تبیین این یافته می توان گفت که در کتاب درسی مورد نظر به مهارتهای گروهی دانش آموز توجه کافی شده است. نتایج تحقیق حاضر با تحقیق قاسمی و مجیدی پرست (۱۳۹۳) در زمینه مورد توجه قرار گرفتن مهارتهای گروهی و خودگردانی در برنامه درسی و تحقیق نصر و همکاران (۱۳۸۳) مبنی بر توجه کافی کتابهای عمومی دوره متوسطه بر برخی از مهارتهای اجتماعی همخوانی دارد. علاوه بر این، نتایج تحقیق نشان داد که در کتابهای درسی توجه کمی به مهارتهای جرأت ورزی شده است. نتایج این بخش از پژوهش نیز با تحقیق نصر و همکاران (۱۳۸۳) مبنی بر توجه ناچیز به مهارت جرأت ورزی در کتابهای عمومی متوسطه و تحقیق دهقانی (۱۳۸۸) مبنی بر کم توجهی و توجه نامتعادل به مهارتهای اجتماعی در کتابهای دوره ابتدایی و همچنین تحقیق قاسمی و مجیدی پرست (۱۳۹۳) مبنی بر بی توجهی كتاب تعليمات اجتماعی اول راهنمایی به مهارت نه گفتن و جرأت ورزی و تحقیق دهقانی (۱۳۸۸) همخوانی دارد.

اگر چه به نظر می رسد کتاب مطالعات اجتماعی به مؤلفه های مهارتهای اجتماعی در حد قابل قبولی توجه نموده است، زیرا درسهایی را عینا به آموزش مهارتهای اجتماعی، مانند درس "دوستی"، صفحات ۱۴-۱۰ و درس "آداب دوستی"، صفحات ۲۴-۱۴ اختصاص داده است. همچنین در دروس دیگر نیز به صورت غیر مستقیم، یکی از اهداف خود را مهارتهای اجتماعی در نظر گرفته اند - اما واقعیت آشکار در تحلیلهای موجود، حاکی از آن است که در موارد فوق، بیشتر به دوست یابی و مهارتهای گروهی توجه شده در حالی که از یک سو به مضرات گروهها، ادغام شدن در گروه بدون توجه به جوانب آن، مؤلفه هایی چون نه گفتن، انتقاد از رفتارهای نامناسب دوستان و مواردی از این دست به عنوان مهارتهای جرأت ورزی و از سوی دیگر به سایر مهارتهای ارتباطی (مثل شنود مؤثر و مهارتهای کلامی و غیر کلامی) کمتر توجه شده است. این یافته با سایر پژوهشهای انجام گرفته در این مورد همسوست (نصر و همکاران، ۱۳۸۳، دهقانی، ۱۳۸۸، قاسمی و مجیدی نوع پرست، ۱۳۹۳). با این حال به نظر می رسد که مشکل کم توجهی به مهارتهای جرأت ورزی از جمله تفکر انتقادی و توانایی نه گفتن را باید در ساختار نظام آموزشی و حتی ساختار فرهنگی - اجتماعی ایران جستجو کرد، زیرا در نظام آموزشی فعلی، حداقل به صورت ضمنی، انتقاد کردن و نه گفتن کمتر به منزله مهارتهای اجتماعی مطلوب به شمار می آیند و به طور کلی دانش آموزی مطلوب به حساب می آید که مطيع و منقاد باشد. این موضوع به نوعی در کتابهای درسی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. بر همین اساس عموما درس مطالعات اجتماعی پایه ششم بیشتر به آموزش دوست یابی و مهارتهای گروهی پرداخته و کمتر توجهی به مهارتهای جرأت ورزی، عضو نقاد در گروه بودن و مهارت نه گفتن داشته است. بدون تردید نباید این موضوع را نادیده گرفت که برای یک جامعه زنده و سالم این مهارتها نیز اهمیتی کمتر از مهارتهای گروهی ندارند. همچنین پراکندگی مهارتهای اجتماعی نیز در این کتاب یکسان نیست و بیشتر بر مهارتهای ارتباطی، مهارتهای پرورش حس همکاری و شناسایی ارزشهای جامعه تأکید شده است؛ لذا توجه به سایر مهارتهای اجتماعی نیز ضروری به نظر می رسد. از سویی هم، کتاب درسی حاضر نسبت به مهارتهای بازخوردی و ارتباطی که بیشتر در گروههای دو نفری و فرآیند ادامه ارتباط مؤثرند، کمترین توجه را در مقایسه با مهارتهای اجتماعی دیگر نشان داده است. همچنین، در حالی که اغلب کتابها به کنشهای میان گروهی چند نفری) پرداخته اند، تعاملات فرد با فرد کمتر مورد توجه قرار گرفته است و این مورد می تواند یکی از نقصانهای کتاب مطالعات اجتماعی ششم ابتدایی به حساب آید. با توجه به نتایج این پژوهش پیشنهادهای زیر ارائه می شود ؛

١. تمرینات پایان هر بخش، به شکل بازی گروهی ارائه گردند.

۲. تصاویر کتاب متناسب با تغییرات اجتماعی، تغییر یابند.

 ٣. تا آنجا که ممکن است دروس کتاب به صورت داستانی بیان شوند.

 ۴. تدوین محتوای دروس به گونه ای صورت پذیرد که به کودکان در تشخیص هنجارهای اجتماعی کمک نماید.

منابع

اسدی، جوانشیر، رضایی، رقیه؛ ترابی، سید اسماعیل. (۱۳۸۸). بررسی و مقایسه جرأت ورزی، اضطراب، افسردگی و فشار روانی در افراد نابینا و بینا. فصلنامه تعلیم و تربیت استثنایی، ۱۲ (۹۳ و ۹۴)، ۳-۱۳

اسلامی، فرزانه؛ یارعلی، جواد؛ شواخي، عليرضاه عریضی، فروغ السادات (۱۳۸۷). بررسی مهارتهای ارتباطی و اجتماعی در کتاب های درسی تعلیمات اجتماعی دوره راهنمایی تحصیلی. فصلنامه تعلیم و تربیت، ۲۴ (۱)، ۱۹۱ - 221

اولمن، فرد. (۱۳۹۲) دوست بازیافته، (ترجمه مهدی سحابی). تهران: نشر ماهی

 تقی پور، آذين، دژبان، ریحانه: خادم دزفولی، زهراء نعامی، عبدالرضا (۱۳۹۰). بررسی رابطه بین مهارتهای ارتباطی و سبکهای حل تعارض مدیران با توانمندی کارکنان فصلنامه پژوهشهای روانشناسی اجتماعی، ۱ (۲)، ۱۷ - ۴۳

حسینی نسب، داوود دهقانی، مرضیه (۱۳۸۷). تحلیل محتوای کتابهای تعلیمات دوره راهنمایی بر اساس مهارتهای اجتماعی و بررسی دیدگاه های این دوره درباره محتوای کتاب های فوق الذكر، فصلنامه تعلیم و تربیت، ۲۴ (۲)، ۹۸ -۱۷۵

دفتر تالیف و برنامه ریزی کتاب های درسی. (۱۳۷۷) چهارچوب های برنامه ریزی درسی. تهران: انتشارات ایران

دهقانی، مرضیه. (۱۳۸۸). تحليل محتوای کتاب های تعلیمات اجتماعی دوره ابتدایی بر اساس مهارتهای اجتماعی با توجه به دیدگاه آموزگاران، فصلنامه نوآوری های آموزشی، ۸(۳۱)، ۱۲۱-۱۴۸

دهقانی، مرضیه؛ امین خندقی، مقصود. (۱۳۹۰). تحلیلی بر وضعیت موجود طراحی برنامه درسی تربیت اجتماعی دوره راهنمایی بر مبنای تحلیل محتوای کتاب های درسی و اسناد مرتبط برنامه درسی پژوهش های برنامه درسی